Zuinig met muizen?

De Wet op de dierproeven (WOD) stelt eisen aan de verzorging van de dieren, de opleiding van de mensen en de kwaliteit van de administratie. Ze heeft op z'n minst de verdienste dat ze dierproeven duurder heeft gemaakt. Naar verhouding wordt het aldoor voordeliger om kleine proefdieren te gebruiken, en deze tendens wordt nog versterkt door de voortgaande verfijning van het medisch instrumentarium.

,,Des te erger voor de muizen'', zeg ik.

,,De natuur is ook niet zo zuinig met muizen'', reageert prof. De Cock Buning welgemoed. ,,Ze leven kort en strooien kwistig met nageslacht; je zult een muis nauwelijks zien vechten voor lijfsbehoud. Het spoort met de intuïtie van mensen om een grotere beschermwaardigheid toe te kennen aan dieren die lang leven en veel investeren in weinig jongen.''

Tjard de Cock Buning doceert biologie & maatschappij in Amsterdam en proefdiervraagstukken in Utrecht. Zelf heeft hij ooit chirurgische experimenten gedaan aan de nervus trigeminus van slangen.

Mensen hebben deze zenuw ook. Zij geeft ons gevoel in onze wangen, informeert ons over de hardheid van het voedsel dat we kauwen, kan heftige aangezichtspijnen veroorzaken en wordt door de tandarts verdoofd als hij een kies gaat trekken.

Slangen gebruiken hun trigeminus om trillingen te registreren, erg nuttig als je zo dicht bij de grond leeft. Bij sommige soorten echter is de trigeminus omgebouwd tot een extreem gevoelige warmtesensor, erg nuttig voor het opsporen van prooi. Wat zoiets kost, wat zoiets oplevert – mooi onderwerp voor een promotie.

,,Je hebt een zintuig, je hebt de hersenen'', zegt De Cock Buning, ,,en onwillekeurig begin je je af te vragen hoe zo'n dier de wereld nou eigenlijk beleeft.''

,,En sinds die tijd hou jij van slangen?''

,,Naarmate je meer van een dier weet, groeit de waardering. Dat is normaal.'' Hij zwijgt even. Dan: ,,Ik geef cursussen aan mensen die het pad van de dierexperimenten op willen. Veldbiologen zijn echt in het levende dier geïnteresseerd. Moleculair-biologen en biochemici kijken veel instrumenteler tegen een dier aan. Die zien het als een bouwpakket van interessante moleculen, een machientje dat vervelend genoeg een beetje onvoorspelbaar reageert.''

,,En die ga jij respect voor dieren bijbrengen?''

,,Die probeer ik in ieder geval bij te brengen dat niet de hele mensheid uit moleculair-biologen of biochemici bestaat – dat de eerste de beste Nederlander een ánder dierbeeld heeft en ja, dat de eerste de beste Nederlander nu eenmaal iemand is met wie ze te maken hebben, dat zij hun handelingen, hun proeven, moeten kunnen rechtvaardigen.''

Mede door toedoen van de WOD is het gebruik van proefdieren in ons land drastisch beperkt. Het betreft nu een kleine 700.000 dieren per jaar. Veel muizen, veel ratten, maar ook verrassend veel kippen: het gebruik van kippen is juist toegenomen. We zullen maar denken: daar wordt hard gewerkt aan een vaccin tegen de vogelpest – dat vervolgens om handelspolitieke redenen niet mag worden gebruikt. (In mijn laatste bijdrage over de vogelpest stond de teller op 3 miljoen, uiteindelijk zijn in dit kader bijna 30 miljoen stuks pluimvee geruimd.)

De Cock Buning: ,,De Wet op de dierproeven was nodig. Dat heeft bijna een eeuw gesleept en nu is een aantal zaken goed geregeld. Er is plaats ingeruimd voor een ethische afweging. De regels zijn goed, maar in de persoonlijke sfeer gaat nog veel fout. Je stuit toch altijd weer op mensen – mensen die hun karakter hebben, die hun belangetjes hebben, die het druk hebben, en daardoor werkt het allemaal sub-optimaal.''

Iedere dierproef wordt gemeld bij een Dierexperimentencommisie (DEC). Die moet beoordelen of het nut van het onderzoek opweegt tegen het ongerief bij de betrokken dieren. De wet schrijft voor hoe dat in zijn werk gaat. De wet schrijft ook voor dat in de DEC een aantal externe deskundigen zitting heeft.

De Cock Buning: ,,Toch is de onafhankelijkheid van zo'n commissie een probleem. Je blijft in een biomedische cultuur. Natuurlijk, mensen die er iets van begrijpen. Maar dat zijn tevens mensen die besmet zijn met de fascinatie voor het onderzoek, die onderzoeksdoelstellingen al gauw als uiterst belangwekkend zullen aanmerken.''

Hij zou méér buitenstaanders in de DEC's willen, mensen met een juridische achtergrond bij voorbeeld, misschien niet zo thuis in dierenaangelegenheden, maar juist wel in kwesties van recht en onrecht, zorgvuldigheid. Hij zou ook meer openbaarheid willen. De wet verbiedt niet dat de notulen van de DEC's worden gepubliceerd, maar zij dwingt dat ook niet af.

De Cock Buning: ,,Dus achter gesloten deuren, in een sfeer van we komen er samen wel uit, de lieve vrede, het poldermodel. Dat wekt, volkomen onnodig misschien, de indruk dat er iets te verbergen valt. Dat verhindert ook dat er iets van een jurisprudentie ontstaat, een reeks van beslissingen waarin de buitenwacht een systeem kan ontdekken.''

,,Veel onderzoekers'', zeg ik, ,,zullen in het huidige klimaat liever niet met naam en toenaam in de krant staan.''

,,Namen en toenamen kun je gevoeglijk weglaten.''

,,Want wat die mensen van dat primatencentrum in Rijswijk allemaal over zich heen hebben gekregen.''

,,Ja'', zegt De Cock Buning, ,,en ik vind dat daar nou juist een heel goed proces op gang is gekomen. De chimpansees gaan eruit en de overige apen worden gebruikt voor proeven om alternatieven voor het gebruik van apen te ontwikkelen – daarmee lopen we dan weer vóór op de hele wereld.''

Dierproeven die hij zelf naar vindt om te zien? In ieder geval niet een hersenoperatie bij een wakkere makaak. Want de hersenen, daar heb je nou net het enige orgaan dat geen pijn voelt. Hoofdpijn, dat zit niet in de hersenen zelf, maar in het hersenvlies, het bindweefsel. Vandaar ook dat zich in de hersenen zulke grote tumoren kunnen ontwikkelen zonder dat iemand er erg in heeft.

,,Maar'', zeg ik, ,,zo'n kat met van die pluggen in haar kop?''

,,Die krabt daar niet eens aan'', zegt hij, ,,die heeft niet eens door dat daar wat zit.''

Nee, een muis die geheel verdwijnt onder een gekweekt kankergezwel, dát is een beeld dat je liever kwijt dan rijk bent. En ethische bezwaren heeft hij vooral tegen embryologisch onderzoek aan muizen, het opzettelijk laten ontsporen van het ontwikkelingssysteem, het uitlokken van allerlei afwijkingen, een gespleten bovenkaak, gedrochtjes die niet eens levensvatbaar zijn.

,,Niet levensvatbaar?'', zeg ik. ,,Dan is er toch ook geen sprake van ongerief?''

,,Misschien niet. Maar de kennis die zo wordt verkregen, mist ook elke toepasbaarheid bij mensen. Een foetus met dergelijke afwijkingen leidt doorgaans tot een spontane abortus, en ik denk niet dat iemand dat zou willen tegengaan.''

De vraag op welke punten de WOD dringend verbetering behoeft, is eigenlijk al gepasseerd. De wet deugt. In dit verband wil De Cock Buning alleen nog wijzen op allerlei wetgeving inzake de registratie van voedings- en geneesmiddelen: dierproeven die de veiligheid van producten moeten aantonen, wereldwijd gestandaardiseerd, heel ambtelijk, zowel in de aard van de voorgeschreven proeven als de aantallen van te gebruiken dieren.

,,Dat kan allemaal veel eenvoudiger'', zegt hij. ,,De grote boosdoener is de traagheid in de internationale regelgeving, gekoppeld aan de claim-cultuur in Amerika, die bedrijven dwingt om méér dan zeker van hun zaak te zijn.''

En dan heb ik zelf nog wat. Ik ben de afgelopen tijd in verschillende instituten geweest waar onderzoek aan landbouwhuisdieren wordt gedaan. Varkens, konijnen, nertsen. Dan is er altijd wel een controlegroep van dieren die worden gehouden zoals ze in de bio-industrie worden gehouden. Alleen vallen ze nu opeens onder de bepalingen van de Wet op de dierproeven en de goede zorgen van een Dierexperimentencommissie.

De Cock Buning, lachend: ,,Ja, met proefdieren gaan we in feite zorgvuldiger om dan met dieren in de bio-industrie. Het zou mooi zijn als dáár eens een eerlijke afweging plaatsvond tussen het nut voor de mens en het ongerief voor het dier.''