In de greep van la mama

Italianen blijven steeds langer en steeds vaker thuis wonen, het voortschrijdend individualisme ten spijt. Zijn de huizen onbetaalbaar of is het om de verzorgende liefde van `mama'? `Misschien klinkt het sentimenteel, maar ik ken geen betere schoonmoeder dan de mijne.'

Als de 29-jarige Claudia met een alleszins acceptabele vertraging van een half uur op het sollicitatiegesprek verschijnt, valt onze mond open van verbazing. De koperkleurig gekapte sollicitante is niet alleen. Voor haar uit loopt een dame van een jaar of zestig met een protserige bontkraag. Zij steekt als eerste haar hand uit en stelt zich voor als `la mama di Claudia'. Ze zegt dat ze toevallig met haar dochter aan het winkelen was in Rome en dus in één moeite door wel kon meerijden om te kijken waar Claudia straks op de kinderen zou gaan passen.

Ze neemt plaats naast haar dochter op de bank en beantwoordt onze vragen adequaat. ,,Nee, Claudia kan best ook een keer op zaterdag oppassen.'' En: ,,'sAvonds kan ze vanaf half negen, want om acht uur eten we.''

Een moeder die tijdens het sollicitatiegesprek van haar 29-jarige nog thuiswonende dochter het woord voert gaat wel erg ver, meent Maria Marcioti, hoogleraar sociologie aan de universiteit van Rome. ,,Maar het is een feit dat de Italianen steeds langer onder moeders vleugels blijven, dat ouders hun kinderen met alles helpen en dat familie nog immer van onmetelijk belang is in de Italiaanse samenleving.''

Begin dit jaar moest de Italiaanse Hoge Raad er nog aan te pas komen om paal en perk te stellen aan een staaltje van mammismo, moederlijke betutteling, dat zelfs Italianen te ver ging. Het betrof een vrouw die sinds de geboorte van haar zoontje niet meer bij haar man wilde slapen, maar de nacht doorbracht met haar kind. De man vroeg een scheiding aan en hij wilde de ouderlijke macht over het kind. De Hoge Raad stelde hem in het gelijk, omdat de vrouw zich ,,excessief bezitterig en hyperbeschermend'' gedroeg ten opzichte van haar kind.

De uitspraak is ontvangen als een stevige waarschuwing aan het adres van de vele overbezorgde Italiaanse moeders die hun kroost het liefst nooit meer uit het oog verliezen.

Ook het leger heeft maatregelen getroffen tegen de zuigkracht van la mama. Toen in november 2001 vanaf Taranto de eerste boten naar de Golf vertrokken om op Al-Qaeda te gaan jagen, was het stil op de kade. De legerleiding had de moeders en echtgenoten van de soldaten de toegang ontzegd. Geen sentimentele taferelen die het voor de manschappen alleen maar moeilijker maken om zich los te wurmen uit de allesomvattende greep van de mama. De familie is alleen bij thuiskomst van soldaten nog welkom.

Italië is het land van de mama's en de familie. Nergens heeft de familie zo'n grote macht als hier. En als het aan de meeste Italianen ligt, blijft dat ook zo, of het nu gaat om een arme boerenfamilie uit het zuiden, een middenklassegezin uit het moderne noordwesten of om de familie der families, die van de puissant rijke Fiat-dynastie Agnelli, die onlangs afscheid heeft moeten nemen van de opa van alle Italianen, Gianni Agnelli. De familie, zo zeggen ook de opstellers van een schilderijententoonstelling in Rome gewijd aan La Famiglia, is en blijft ,,het kenmerkende instituut van de Italiaanse samenleving, het concrete bewijs van onze beschaving''.

Waarom? Waarom koesteren Italianen in tijden van voortschrijdend individualisme hun familie nog zo excessief? Hoe houden jongeren het toch vol om steeds langer zo dicht bij hun familie te leven? En hoe kan de paus, gezien de voortdurende kracht van de familie, toch van een crisis in de Italiaanse familie spreken, zoals hij vorig jaar november deed bij zijn bezoek aan het Italiaanse parlement.

Fictief verdrag

Volgens de Britse historicus Paul Ginsborg, al jaren docent in Florence, is sprake van een nieuw uitonderhandelde pax familiaris. Een fictief verdrag dat voorziet in kleine gezinnen, meer vrijheid voor de vrouwen en het einde van de almachtige vader. Door dit nieuwe familiecontract hebben Italianen de continuïteit, nabijheid en traditie van de familie weten te handhaven, met alles wat daar goed en slecht aan kan zijn.

Het familieleven lijkt inmiddels zo aantrekkelijk te zijn geworden dat de thuiswonende jeugd dreigt te vergrijzen; 59 procent van de Italianen tussen de 20 en 35 eet, slaapt en leeft nog in de ouderlijke woning bij mama en papa. Tien jaar geleden was dat ,,nog maar'' 46procent. Zelfs goed verdienende zakenlieden besluiten geregeld tot op late leeftijd bij mama te blijven. Gewoon omdat dat gezelliger en gemakkelijker is. Mama doet de was, maakt het eten, dekt de tafel. En zoonlief heeft geld en tijd te over om zijn dromen te verwezenlijken. Zoals de 35-jarige Mauro Torro die ervoor koos om zijn huis te verkopen en weer bij zijn moeder in te trekken. Van het geld dat hij overhield kocht hij een jacht waarmee hij nu cruises op de Middellandse Zee verzorgt voor toeristen. ,,Het is gewoon makkelijker dat ik mijn kleren niet hoef te wassen en niet uit hoef te gaan eten. Ik vind het fijn dat mijn bed altijd is opgemaakt.''

Uit de cijfers van het Italiaanse bureau voor statistiek Istat blijkt hoe intensief het familiecontact in heel Italië nog is. Van alle Italianen tussen de 18 en 64 leeft bijna de helft binnen een straal van een kilometer van de moeder. Bijna een vijfde woont in hetzelfde huizenblok of in hetzelfde huis. Zo'n 80 procent van de Italianen ziet zijn moeder een of meer keer per week, en driekwart belt haar een of meer keer per week. Van de Italiaanse bejaarden leeft slechts 2 procent in een instelling. En dat zijn met name die ouderen die geen familie meer hebben die voor hen kan zorgen.

Een eenzame oude dag zal Gina Pina niet overkomen. Zij wordt gekoesterd door haar twee dochters en schoonzonen die met vier kleinkinderen bij haar inwonen. Schoonzoon Gianfranco masseert zijn schoonmoeder driemaal per week. Ook verwijdert hij wekelijks de likdoorns. ,,Elkaar aanraken is belangrijk'', zegt hij, terwijl hij zijn handen op een bezwerende wijze voor mijn gezicht houdt, en vraagt of ik de warmte voel.

Het geheim van een goede relatie met je schoonfamilie is volgens hem de verjaardagen van schoonpapa en vooral schoonmama onthouden, respect tonen voor hun doden en op de dagen dat ze herdacht worden bloemen op hun graf leggen. Wie zich aan die hoofdregels houdt is al een heel eind. Alle extra zorg die je biedt is facultatief, meent hij. Maar zijn schoonmoeder Gina verdient die aandacht. ,,Misschien klinkt het sentimenteel, maar ik ken geen betere schoonmoeder dan de mijne.''

Gina dus. Een echte klassieke mama. Een vrouw die altijd in de wijngaarden rondom Rome als landarbeidster heeft gewerkt. Een vrouw met een verleden, die haar overspelige man zag vertrekken en haar enige zoon verloor als gevolg van een zeldzame ziekte. Een trotse vrouw met een levendig gezicht, die twee schorten over haar pofbroek draagt en haar nog immer zwarte haar heeft opgestoken.

Toen haar twee dochters op leeftijd kwamen, besloot ze, zoals iedereen in dit gebied, illegaal kamertjes tegen haar huis te bouwen in de hoop dat haar kinderen daarin hun intrek zouden nemen.

Dat is wonderwel gelukt. Beide dochters wonen met hun mannen en twee kinderen tegen het huis van mama dat is omringd met olijfbomen en druivenranken. Deze uitgebreide familie van drie generaties maakt zelf wijn en olijfolie, bakt in de zomer pizza in de tuinoven en probeert gezamenlijk de kosten van levensonderhoud zo laag mogelijk te houden.

Gianfranco werkt als ober bij diverse instellingen in Rome en verdient 900 euro per maand. Graziella die haar studie commerciële economie niet heeft afgemaakt, is kokkin en verdient 750 euro. Al met al onvoldoende om een huis te kopen, zeggen ze, nu de huizenprijzen in de grote steden tot boven Nederlands peil zijn gestegen en huren moeilijk is, omdat Italië het laagste percentage huurwoningen in Europa heeft.

En dus woont Gianfranco met zijn Graziella en hun twee kinderen in een ruime slaapkamer en delen ze de keuken met oma Gina. Krap? Dat wel. Maar volgende maand beginnen ze aan het volgende uitbreidingsproject. In de kelder, waar Gianfranco nu nog de wijn van hun eigen land produceert, gaat hij een nieuwe woonkamer maken. Hopelijk wordt het familieleven dan iets rustiger, want nu wordt er volgens hem toch net iets te veel geschreeuwd in huis.

Weggaan van deze plek zullen Gianfranco en Graziella nooit, ook niet als er geld genoeg is. Dat doen ze Gina niet aan. Daarvoor heeft ze te veel meegemaakt en heeft ze ook te goed voor de kinderen gezorgd. Nog altijd wast ze, kookt ze, verzorgt ze het onderdak en past ze op de kinderen. ,,Ik zou niet weten hoe we zonder haar moesten leven. Zonder oma kun je niet in Italië, wie moet er anders op de kinderen letten als jij werkt?''

Italianen en familie zijn volgens Gianfranco onlosmakelijk met elkaar verbonden. ,,Ik heb veel gereisd'', zegt hij, ,,maar nergens ben ik de warmte van de Italiaanse familie tegengekomen. Ons familiegevoel verenigt ons als volk.'' Hij wijst om zich heen naar de spullen in de kleine keuken die wordt gedomineerd door een gigantische koelkast. ,,Als ik kijk naar deze foto's van de overleden zoon van Gina aan de muur, die zak aardappelen op de grond onder de tafel en deze plastic bloemen, dan moet ik glimlachen, dan ben ik thuis in mijn Italiaanse familie. Wij Italianen houden daarvan.''

Er is sprake van een paradox, meent Francesco Ferrarotti, hoogleraar sociologie aan de universiteit van Rome. De familie is sterk in Italië. Maar tegelijkertijd verliezen de traditionele familiewaarden, zoals de paus die predikt, aan invloed. Steeds meer Italianen scheiden. Er is een wet aangenomen die abortus mogelijk maakt. En ondanks het pauselijk verbod op voorbehoedsmiddelen slagen Italianen erin het minste aantal kinderen van alle Europeanen te krijgen. Waren dat er in 1964 nog 2,72 per vrouw tussen de 15 en 49, nu baart die groep vrouwen nog maar 1,25 kind. De Italiaanse vrouw is daarmee samen met de Spaanse de minst barende in Europa.

De verklaring voor de onverminderde kracht van de familiezin is volgens Ferrarotti te vinden in de zwakte van de publieke instituties. In ziekenhuizen bijvoorbeeld schiet de geboden zorg vaak tekort. Van familieleden wordt verwacht dat ze bijspringen. Het zijn chaotische taferelen. Mensen blijven op de grond naast het bed van hun zieke kind of ouder slapen. Ze zorgen voor schoon water en fruit als dat nodig is. Soms zelfs moeten ze de lakens van hun zieke verwanten zelf wassen. Ferrarotti: ,,Door een dergelijk slecht functioneren van publieke instellingen worden familiewaarden bekrachtigd. Het individu in Italië is veel meer dan in Noord-Europa teruggeworpen op de eigen bronnen en die van de familie.''

Volgens historicus Ginsborg is dat al sinds de eenwording van Italië zo. ,,Vanaf het allereerste begin van Italië heeft de staat de Italiaanse familie nooit echt ondersteund in haar pogingen welvaart en gezondheid te genereren.'' Ook in de recente geschiedenis heeft de staat volgens hem nooit een duidelijk gezinsbeleid gehad. Kinderopvang, belastingaftrek of subsidies voor gezinnen stonden nooit hoog op de politieke agenda.

Socioloog Domenico De Massi van het onderzoeksinstituut S3 Studium in Rome beklemtoont dat het een zegen is voor Italië dat de familie nog zo belangrijk is. ,,In de VS heb je 7 miljoen daklozen, van wie 5 miljoen jonger zijn dan dertig jaar. Wie zijn die jongeren? Dat zijn jongvolwassenen die niet meer thuis wonen en geen werk hebben. In Italië worden die jongeren opgevangen door de familie.'' Volgens De Massi is de jeugdwerkloosheid met afstand de voornaamste reden dat jongeren nog thuis wonen. In Milaan is 18 procent onder de dertig jaar werkloos, en in Napels zelfs 50 procent. Van alle jongeren tussen de 15 en 24 is 28,3 procent werkloos en van de groep tussen 25 en 34 is dat 12,5 procent.

De moeder van onze oppas Claudia, die ook op de avond waarop haar dochter met haar betrekking begint (tevergeefs) ons huis probeert binnen te dringen, klaagt ook dat het zo moeilijk is voor haar kinderen om een goede vaste baan te vinden. ,,In de tijd dat mijn man jong was ging het veel makkelijker. Die kwam als landmeter aan de slag bij de spoorwegen en verdiende daar een salaris waarmee hij in zijn eentje zijn vrouw en drie kinderen kon onderhouden.''

Een dergelijke luxe is volgens haar voor de huidige jongvolwassenen steeds minder mogelijk. Veel werkgevers nemen geen jongeren meer in vaste dienst. Ze gebruiken de jongeren voor een korte opdracht om ze vervolgens weer aan de kant te zetten. Bazen geven maar één werknemer aan de belasting op, terwijl ze er in werkelijkheid twee, drie of vier hebben. Recente cijfers van de carabinieri lijken haar gelijk te geven: 55 procent van de in 2002 onderzochte Italiaanse bedrijven heeft personeel grijs of zwart in dienst. Het zwartwerk is de laatste jaren alleen maar toegenomen, aldus het rapport. En het zijn met name studenten, migranten en ook minderjarigen die op deze vrij uitzichtloze manier hun geld moeten verdienen. Mensen met zo'n onzekere bron van inkomsten kunnen geen hypotheek krijgen om een huis te kopen.

,,Wat zou er gebeuren met deze jongeren als er geen familie was'', zo vraagt socioloog De Massi retorisch. Familie is volgens hem de Italiaanse sociale voorziening. Je kunt de familie zelfs zien als het orgaan dat zorgdraagt voor de herverdeling van het inkomen in Italië. Wie geld over heeft, deelt het met zijn minder bemiddelde bloedverwanten.

Consumentisme

Maar er is meer aan de hand, meent Gianfranco. Italianen zijn financieel niet meer in staat een gezin op te bouwen, omdat ze ten prooi zijn gevallen aan consumentisme en de hang naar merkproducten. Wie een Italiaans kinderfeestje bezoekt weet wat hij bedoelt. De ouders huren een grote zaal af en nodigen alle kleuters en peuters uit de klas van hun zoon of dochter uit. Ze zetten een lange tafel propvol etenswaren tegen de muur en ze zetten stoelen tegen de andere muur voor de moeders die gedurende het feestje hun kind geen moment uit het oog verliezen, maar die verder geen aanstalten maken ook maar iets voor ze te organiseren. Terwijl de perfect uitgedoste jongetjes de kleinste peuterpoppen omverrennen, schat de organiserende moeder vanuit haar ooghoeken de omvang en kostprijs in van de cadeaus die haar oogappel nonchalant in een hoek heeft gegooid.

Wat nog veel meer geld verslindt is de achttiende verjaardag van een kind, meent Gianfranco. ,,Dan kun je echt niet aankomen met een cadeau onder de 200 euro.'' Het is deze verwennerij die het gezinsleven volgens hem zo duur maakt. Wie het kind wil geven wat het wil hebben, en zelf ook de hipste kleding en twee nieuwe auto's voor de deur wil hebben, die houdt geen geld over om met zijn gezin op zichzelf te gaan wonen.

Toch blijven kinderen niet alleen uit financiële overwegingen nog zo lang thuis wonen. Italianen, zegt socioloog Ferrarotti, vinden het moeilijk om de navelstreng met de moeder door te snijden. ,,Ze hebben een toenemende nostalgische behoefte aan geborgenheid. Aan een zogenaamd boerenfamilieleven waarbij aan lange tafels spaghetti wordt gegeten.''

Hij wijt dat aan de voortschrijdende markteconomie. Ook in Italië worden mensen meer en meer voortgedreven door de markt. Veel jongeren leven in een zeer competitieve wereld. Het enige eiland waar het utilitaire marktdenken nog niet overheerst is de familie. De familie beoordeelt je niet. Ze is rustig. Of je nu dom of slim bent: je mag er zijn in de familie. De familie vermindert de spanningen en de concurrentie. Daar hebben Italianen behoefte aan, omdat ze niet houden van concurrentie. Daar hebben ze nooit echt van gehouden.

,,Je wordt in dit land niet zozeer succesvol door wat je weet en kan, maar door wie je bent en door de relaties die je hebt. Het is ook niet voor niks dat de beste wetenschappers steeds vaker naar het buitenland vluchten om hun professionele droom te realiseren. Als je niet een lobbyende familie achter je hebt staan, loop je het risico om, al ben je de beste kandidaat, toch de baan mis te lopen. In zekere zin komt dit alles zeer dicht bij de geest waarin de maffia opereert.''

Het is volgens Ferrarotti te gemakkelijk om te zeggen dat Italiaanse jongeren verwend zijn en dat ze het niet meer dan normaal vinden dat hun moeder tot op late leeftijd hun ondergoed wast. ,,Een tijd lang dacht ik dat dit de verklaring was voor het langer thuis blijven van jongeren, maar het gaat dieper. Het gaat om een angst voor eenzaamheid.''

Wie zorgt voor wie?

De angst speelt volgens hem zowel bij de jongeren als bij hun ouders en leidt tot de gelegitimeerde vraag wie nu eigenlijk voor wie zorgt in een familie waar kinderen tot op late leeftijd thuis blijven wonen. Worden de kinderen verwend door de ouders of zijn het de ouders die er alles aan doen om de kinderen in huis te houden, omdat ze bang zijn alleen achter te blijven?

Fabio, een 27-jarige student multimediastudies die als nachtportier werkt in Turijn, kent die angst van zijn ouders. Zijn moeder is zo aan hem gehecht dat hij haar niet durft te vertellen dat hij volgend jaar op zichzelf wil gaan wonen. ,,Als het aan haar lag, was ik, haar bambino, voor altijd zestien, zeventien of achttien jaar gebleven. Mijn aanwezigheid en haar zorg voor mij geven haar een reden van bestaan.'' Aan zijn vader heeft hij al in vertrouwen verteld dat hij weg wil. Maar ook die reageerde afwijzend. Hij zei: ,,Waarom zou je weggaan? Je hebt het toch goed bij ons? Je kunt toch doen en laten wat je wilt?''

Zo wordt ook geredeneerd in de Siciliaanse familie Sauro die de Italiaanse familie-idylle tot in extremis in praktijk brengt. Zij delen niet alleen hun privéleven, maar ook hun werk, zoals dat bij heel veel Italiaanse families het geval is. Vader, moeder en twee dochters van 34 en 30 wonen bij elkaar en werken allemaal in hun gezellige familiehotel in hartje Palermo. Tussen de middag gaan ze gevieren naar het huis van oma en een blinde zus van moeder Giuseppina Sauro (56). Daar maakt moeder Giuseppina het middagmaal klaar. Vervolgens vertrekken ze gezamenlijk naar het hotel om na achten weer samen bij oma te gaan eten. Dan schuift ook een neef aan die net van zijn vrouw is gescheiden en die er niet tegen kan om alleen te zijn. ,,We zijn altijd bij elkaar'', zegt Marica (30), de jongste van de twee zussen, die architectuur heeft gestudeerd aan de universiteit van Palermo. ,,Ook in het weekend trekken we er vaak met zijn viertjes op uit om Sicilië te ontdekken. En twee keer per jaar gaan we samen op vakantie.''

Daartoe geïnspireerd door haar geloof kiest moeder Giuseppina voor de opofferingen die ze zich getroost. Ze moet niks hebben van de Noord-Italiaanse families die de laatste tien jaar honderdduizenden illegale buitenlandse migranten in huis hebben gehaald om grootmoeder te verzorgen of om op de kinderen te passen, nu ze zelf steeds minder tijd en zin hebben om dat werk te doen.

Toch lijkt dat voorlopig de toekomst voor een land dat snel vergrijst en waar steeds minder jongeren voor steeds meer ouderen moeten zorgen en waar het absoluut taboe is om opa of oma naar een tehuis te sturen. Vandaar ook dat de regering illegale ouderenverzorgsters eind vorig jaar massaal de gelegenheid bood om zich te laten legaliseren. Driehonderdduizend illegalen, vooral vrouwen, hebben daar gebruik van gemaakt. Filippijnse, Oekraïense en Poolse vrouwen stellen de moderne Noord-Italiaanse families op die manier in staat hun traditionele familiewaarden te handhaven, doordat zij de schakel vormen tussen de verschillende generaties.

De zorgzame Giuseppina uit Palermo gruwt ervan. ,,Wat heeft een oma nu voor een leven als ze door een Filippijnse of Oekraïense hulp wordt verzorgd die ze niet kan verstaan? En hoe kan een kind leren wat de fundamentele waarden van een familie zijn als het door buitenstaanders wordt opgevoed?''

Woorden die ook de paus uit het hart gegrepen zijn. Bij zijn bezoek aan het Italiaanse parlement eind vorig jaar riep hij Italianen op de crisis in het familieleven en de vergrijzing van de bevolking te lijf te gaan door meer kinderen te baren.

Naar alle waarschijnlijkheid is dat niet de laatste pauselijke oproep waarvoor Italianen horend doof zullen blijven.