Hand- en spandiensten voor samenzweerders

Keurige jongens waren het, toen ze in Hamburg gingen studeren. Maar een gestage radicalisering mondde uit in de bereidheid tot geweld en zelfopoffering.

Een Aziatische supermarkt en een sportschool (Olympic Fitness) delen de begane grond. Op de bovenste verdiepingen zetelt de Al-Kuds moskee, een kant voor mannen, een kant voor vrouwen. Steindamm 103, Hamburg-St.Georg. Het politiebureau is niet ver. Als de temperatuur oploopt ruikt het op de Steindamm naar de specerijen van `Schoor Kabul Basar'.

De moskee in St.Georg werd wereldberoemd. Evenals de kleine woning Marienstrasse 54 en de campus van de Technische Universiteit, beide in Hamburg-Harburg. Voor studenten afkomstig uit Marokko, Egypte en Jemen waren het ooit bakens in een tolerante havenmetropool. Nu duiken de gebouwen in rechtszaken steeds weer op als de locaties waar de aanslagen van 11 september 2001 werden voorbereid.

Was de moskee tegenover de Philips-vestiging een plaats om te bidden, of raakten de jonge mannen er onder invloed van een ,,agressief, militant moslim-extremisme'' met anti-Amerikaanse en anti-joodse sentimenten? Was de woning een betrouwbaar onderkomen voor mannen op doorreis van een Al-Qaeda-trainingskamp in Kandahar naar een vliegschool in Florida? Of was het een huis van studenten in technische vakken met de gebruikelijke chaos aan onderhuurders?

Deze week begon voor het Oberlandesgericht in Hamburg de derde rechtszaak tegen de vermeende handlangers van de zelfmoordpiloten. In Virginia staat de uit Marokko afkomstige Fransman Zacarias Moussaoui terecht, die wordt verdacht van het voornemen een vijfde vliegtuig op het Witte Huis te laten storten. In Hamburg werd begin dit jaar Mounir el-Motassadeq veroordeeld tot 15 jaar wegens medeplichtigheid aan de moord op de 3066 mensen die op die elfde september de dood vonden. De rechters achtten bewezen dat Motassadeq als stadhouder van een Hamburgse terroristen-cel fungeerde die drie van de vier piloten leverde. Als de toekomstige zelfmoordpiloten op reis waren beheerde Motassadeq bij voorbeeld bankrekeningen om hun afwezigheid te verdoezelen.

Nu is het de beurt aan Abdelghani Mzoudi, 30, die de terroristen eveneens als handlanger aan het thuisfront ten dienst zou zijn geweest. Mzoudi en Mottasadeq, beide opgegroeid in Marrakesh, waren goed bevriend. Beiden ondertekenden in 1996 het testament van de zelfmoordpiloot en vermoedelijk aanvoerder van de Hamburgse cel, Mohammed Atta, dat in een huurauto op Logan International Airport in Boston werd gevonden. Mzoudi betaalde rekeningen van de samenzweerders (ziekenfonds, kijk- en luistergeld, collegeld), leende zijn betaalpas (plus pincode) uit aan terroristen, en reisde naar Afghanistan en Marokko. Om contact te leggen met Al-Qaeda en informatie uit te wisselen over de aanslagen, stelt federaal openbaar aanklager Walter Hemberger.

Als het aan Hemberger ligt wordt de zaak tegen Mzoudi net zo weinig spectaculair als de verhandeling tegen zijn vriend. Ook nu heeft hij geen overtuigende enkelvoudige bewijzen, maar stoelt zijn zaak op een mozaïek van verdachte handelingen, samengebald in 130 ordners. Motassadeq was een behulpzame verdachte en zijn advocaten tastten Hemberger's mozaïek niet aan. Die strategie leverde de verdachte de maximumstraf op.

Mzoudi's aanpak staat, het verbaast niet, daar diametraal tegenover. De magere bleke man met de volle baard zal zelf geen uitspraken doen en zijn advocaten zullen proberen elk steentje dat de aanklager aandraagt in een ander daglicht te stellen, het mozaïek te slopen.

De toon van de advocaten is strijdbaar. Advocaat Michael Rosenthal opende de eerste zittingsdag met een frontale aanval op het werk van de aanklager in de vorige zaak en verweet hem een gebrek aan begrip voor vreemde culturen. Vaak was de toon ironisch. ,,Ik kan een bezoek aan een studentenhuis van harte aanbevelen'', voegde co-verdediger Gül Pinar de aanklager toe. Mzoudi's team wil twijfel zaaien. Rosenthal wil zelfs harde bewijzen zien voor de stelling dat drie van de vier onheilstoestellen door piloten uit Hamburg werden bestuurd. Want, redeneert hij, als mijn cliënt medeplichtig is aan een vergrijp, dan moet dat vergrijp eerst maar eens geboekstaafd worden.

Veel details over het reilen en zeilen van de terroristen in Hamburg zijn nog onbekend, omdat hoofrolspelers dood zijn, voortvluchtig zijn of alleen voor veiligheidsdiensten toegankelijk zijn. Duidelijk is dat de leden van Hamburgse cel (zie kader) in de loop van de jaren negentig naar de Noord-Duitse havenstad kwamen, meestal op een studentenvisum en voorzien van een studieplaats. Intelligente twintigers veelal, uit betere milieu's, opgevoed met de islam. Volgens de aanklager zette bij de groep een gestage radicalisering in die uitmondde in de bereidheid tot geweld en zelfopoffering. Ze ontmoetten elkaar in moskeeën, in woningen en in een boekhandel met een geheime kamer. Een enkeling reisde voor moskee-bezoek naar Eindhoven.

Mzoudi zou in 1996 al eens gezegd hebben dat hij een voorstander is van aanslagen op de Verenigde Staten, ook als dat de levens van vrouwen en kinderen zou kosten. Tijdens een huwelijksfeest in 1999 zou hij met een van de latere piloten strijdliederen hebben gezongen. In zijn woning werden video's gevonden met opruiende toespraken van radicale moslims.

In de vroege zomer van 1999 moet in Hamburg het plan gerijpt zijn om de Verenigde Staten met vliegtuigen aan te vallen. In november van dat jaar reisden vier beoogde piloten naar Kandahar om in een trainingskamp van Al-Qaeda voorbereidingen te treffen. Terug in Duitsland meldden ze hun paspoorten als verloren en probeerden visa voor de VS te krijgen. Handlangers in Hamburg regelden tussentijdse onderkomens en ontfermden zich over de financiën.

De rechtszaken in Duitsland en Virginia hebben overigens één geweldige handicap. De openbaar aanklagers kunnen hun belastende materiaal presenteren, maar belangrijke getuigen kunnen niet worden gehoord omdat ze in de Verenigde Staten en Syrië gevangen zitten en niet uitgeleverd worden. Ontlastend materiaal blijft zo achterwege, zeggen de advocaten. Het hoger beroep in de zaak Motassadeq is daarop gebaseerd en ook de advocaten van Mzoudi zullen weer proberen de nog levende leden van de cel terug naar Hamburg te halen.