Zolderloos

De Achterpagina ging deze zomer op zoek naar extremen. Tot slot Nagele, een dorp met alleen maar platte daken.

Wat verwacht een arbeider van een huis? ,,Hij wil een woning met een deur, een bel, een brievenbus, een woonkamer en een slaapkamer. En een dak boven zijn hoofd. In wezen een eenvoudig huis.''

De commentaarstem bij een film uit 1960 van cineast Louis van Gasteren, Een nieuw dorp op nieuw land, weet de woningen in het polderdorp Nagele goed te typeren. Het zijn sobere, eenvoudige huizen, allemaal met een opvallend kenmerk: de daken in Nagele zijn plat.

Vanaf 1945 werd gewerkt aan een nieuw stuk Nederland. De Noordoostpolder was in 1942 drooggelegd en na de oorlog begon de bouw van de eerste dorpen. In het hart van de polder kwam Emmeloord te liggen. In een cirkel daaromheen verrezen tien dorpen op een onderlinge afstand van ongeveer acht kilometer – een afstand die was berekend op het vervoer per fiets. In 1954 begon de bouw van Nagele, dat in 2006 zijn 50-jarig bestaan viert en daarmee het jongste polderdorp is.

Nagele is een ontwerp van een progressief architectencollectief (met onder anderen Gerrit Rietveld) dat felle kritiek had op de dorpen die werden gebouwd in de nieuwe polders. Dat waren maar Oudhollandse dorpen in een kunstmatige omgeving, een ,,vooze idylle''. Nagele moest een modern dorp worden.

Het hart van Nagele is groen: een groot grasveld, waarop drie kerken, drie basisscholen en bomen staan. De straten met de huizen worden gevormd door vierkante hofjes, elk weer met een grasveld in het midden. Aan de rand van het dorp kwam een `groene muur', een bosstrook, om de huizen ,,niet zomaar in de lege, door de wind beheerste vlakte'' neer te zetten, zoals architect Aldo van Eyck het uitlegt in de film van Van Gasteren over de bouw van Nagele.

,,De huizen moesten zo weinig mogelijk horizonbelemmerend zijn'', verklaart Harm Piet Smith de platte daken in zijn dorp. ,,Een huis is vier meter hoog, met puntdak zes meter. Dat wordt erg hoog.'' Bovendien past een huis met een plat dak goed in de blokvormige opzet van het dorp.

Nagele heeft wel in zijn maag gezeten met de zolderloze huizen. ,,Er was in het verleden veel verzet tegen de platte daken'', zegt Smith (62), die vele jaren voorzitter was van Dorpsbelang Nagele. Hij woont nu 27 jaar in Nagele. ,,Ik heb er nooit moeite mee gehad, maar het was heel moeilijk om hier huizen te verkopen.'' Wonen onder zo'n plat dak, dat wilden de mensen liever niet. Te weinig ruimte, te veel onderhoud.

In de bouwverordening voor Nagele is vastgelegd dat huizen een plat dak moeten hebben. Er is geprobeerd onder die verplichting uit te komen, toen twintig jaar geleden nieuwbouw werd gepland. ,,Een gevolg van plat bouwen is dat je een groter stuk grond nodig hebt. En dus worden de kavels duurder'', zegt Smith. Het was bijna gelukt om puntdaken in het dorp te krijgen. De gemeente Noordoostpolder had al toestemming gegeven, maar daarna kwam er protest ,,vanuit het land'', vooral van architecten. De gemeente besloot toen de kavels tegen een gereduceerde grondprijs te verkopen, als er maar een huis met plat dak gebouwd werd.

De afgelopen jaren is er weer nieuwbouw bijgekomen in het polderdorp. ,,Prachtige huizen'', zegt Smith. ,,En er was veel interesse, het was heel erg snel vol.'' Het is volgens de oud-voorzitter van Dorpsbelang helemaal niet zo dat een plat dak meer onderhoud vergt dan een puntdak. ,,Huizen die met pannen zijn gedekt hebben ook onderhoud nodig. Trouwens, als platte daken moeilijk zouden zijn in onderhoud, waarom worden er in Nederland dan überhaupt woningen met platte daken gebouwd?''

Alle afleveringen in deze serie zijn te lezen op www.nrc.nl/extreem