Fictie is geen kwestie van finesse

Larry McMurtry schreef een enorm oeuvre bijeen.

Hij runt vier antiquarische boekhandels in een slaperig Texaans stadje.

Er loopt een wat zwaargebouwde zestiger, in oude jeans, gymschoenen en een loshangend hemd, met een steekkarretje vol boeken in de richting van het enige kruispunt van Archer City, Texas. Behalve hij en het stoplicht beweegt er niets in de windstille hitte. Bij het stoplicht houdt hij stil voor een vanuit het zuiden naderende zwarte SUV. Maar de chauffeur trekt niet op, integendeel, hij trapt op zijn rem en staart de voetganger met het steekkarretje met open mond aan. Je ziet hem denken: dat kan toch niet de wereldberoemde schrijver zelf zijn die daar met een steekkarretje loopt te sjouwen?

Het is wel waar. Het is Larry McMurtry zelf, op weg van Booked Up no.1 naar Booked Up no.4, twee van de vier antiquarische boekhandels die hij bezit in dit slaperige prairiestadje van 1.800 zielen. De verwondering van de automobilist is niet zo vreemd. McMurtry, altijd al een productief schrijver, publiceert de laatste jaren of zijn leven ervan afhangt. En zo iemand heeft dan ook nog de tijd simpel handwerk te doen?

De waarheid is, zo legt de 67-jarige auteur later die middag ontspannen uit, dat hij al veertig jaar niks anders doet. ,,Schrijven en boekwinkels runnen zijn altijd de componenten geweest van mijn leven. Ik kan het een niet zonder het ander. Als ik er een zou moeten opgeven is het de winkel. Als ik klaar ben met een boek en ik heb niet meteen een ander boek onderhanden, loop ik ernstig gevaar depressief te worden.''

Boek-rancher

Tot voor kort waren zijn antiquariaten gevestigd in Washington DC, maar de onbetaalbare huren hebben hem doen besluiten zijn onderneming in fasen terug te brengen naar zijn geboorteplaats. Wie de suggestie doet dat dat misschien ook te maken heeft met zijn wortels, of een verlangen à la Fitzcarraldo cultuur naar de rimboe te brengen, raakt een punt van diepe weerzin bij McMurtry. ,,Oh my God, no. De mensen hier lezen niet, ze begrijpen niet wat ik hier doe, ze haten ons. Ja echt waar. This is a dumb working class oil town. Ik heb één lokale klant die 's zaterdags in de Western Americana hoek komt kijken. En dat contact met mijn wortels ben ik nooit kwijt geweest, ik heb hier altijd een huis gehad, ook in de jaren dat ik elders woonde.''

Schrijven doet hij 's ochtends van half acht tot negen. Dan opent hij Booked Up no.1, wacht tot zijn eerste medewerkster arriveert en ontbijt in de Dairy Queen aan de rand van het stadje, het restaurant waarvan de naam hem inspireerde tot zijn beste non-fictiewerk Walter Benjamin at the Dairy Queen. Het is dat boek waarin hij beschrijft hoe hij, als jongen hier in Archer County, faalde als vee-rancher en in plaats daarvan boek-rancher besloot te worden, herding books into larger and larger ranches. Vier van die `ranches' heeft hij nu, met een totaal van bijna een half miljoen boeken, en ze overheersen zichtbaar de rest van de handel in het stadje. Hij vervult er dagelijks bijna een volle werkdag. Inkopen en prijzen doen zijn medewerkers. ,,Mijn belangrijkste taak is keeping junk off the shelves. In andere soorten handel zie je nog wel eens dat slechtere waar zich optrekt aan betere. In antiquariaten werkt het omgekeerd. Als ik niet bijna fulltime aan junk control zou doen, zou de handel meteen inzakken. Het gaat sowieso al slecht met de zaak, we halen ongeveer 10 procent van de omzet van vorig jaar. Dat komt vooral door de belabberde economie. Daarnaast vindt veel handel tegenwoordig via het internet plaats en op boekenbeurzen die steeds talrijker en groter worden. En dat wil ik allemaal niet. Mijn winkels zijn ouderwetse boekenwinkels waar je de tactiele ervaring van het snuffelen in boeken ondergaat.''

Hollywood

Ja, hij kent de sombere toekomstvoorspellingen over de boekhandel in het algemeen van bijvoorbeeld Jason Epstein, die voorspelt dat winkels helemaal zullen verdwijnen en voortleven als een soort print-stores waar je op bestelling uit de data-base elk boek kunt laten uitprinten. ,,Jason is full of shit. Als die ontwikkeling zou doorzetten had je het al ingrijpend gemerkt. Boeken inkijken, betasten, lezen is een elementair deel van onze beschaving. Zal niet verdwijnen.'' Maar ondertussen is er weinig basis voor optimisme. Wat moet er met zijn booktown gebeuren als hij zelf te oud wordt? Als hij de verliezen niet meer kan compenseren met de inkomsten van de film- en tv-scripten die hij tussen de bedrijven door ook nog schrijft? (,,Alleen voor het geld, want Hollywood is een niet te controleren proces.'')

,,Ik weet het echt niet. Misschien dat mijn kleinzoon Curtis de zaak wil voortzetten, hij heeft wel wat belangstelling voor boeken, in tegenstelling tot mijn zoon [de singer-songwriter James McMurtry, red.]. Maar ik wil niet dat hij zijn leven in Archer City slijt, ik wil dat hij meer beschaving om zich heen heeft.'' Curtis zelf naar zijn mening vragen heeft in deze fase nog niet veel zin: Curtis is twaalf.

Terwijl hij praat volgt McMurtry's blik met karakteristieke argwaan een klant die pretendeert enkele rijen boeken te bekijken maar tegelijkertijd een en al oor is voor wat de schrijver te vertellen heeft. Can I help you? bast het opeens luid door de zaak, net op het moment dat het oog van de klant op een kennisgeving aan de muur valt die toeristen uit de winkel moet weren: Larry McMurtry will no longer sign books in this store – years of constant signing has had a bad effect on both his signature and his disposition. Read to enjoy. Those unable to do without a talismanic scrawl may try Three Dog Books. (,,Larry McMurtry signeert geen boeken meer in deze winkel – jarenlang constant signeren heeft een slechte invloed gehad op zowel zijn handtekening als zijn humeur. Lees om te genieten. Degenen die het niet zonder talisman-inscriptie kunnen stellen kunnen Three Dog Books proberen.'' Dat laatste is een ander antiquariaat, dat McMurtry een ex-medewerkster als huwelijksgeschenk cadeau heeft gegeven.)

Mompelend loopt de klant/toerist, bijna ruggelings, de zaak uit.

De anderhalf uur per ochtend achter zijn ouderwetse schrijfmachine levert McMurtry een à twee boeken per jaar op, een grotere productie dan ooit. ,,Tweederde van mijn boeken is geschreven sinds mijn hartoperatie, pas twaalf jaar geleden. Natuurlijk komt op zo'n moment de gedachte op dat je misschien niet zoveel tijd meer hebt, en dat je die maar beter goed kunt gebruiken. Bovendien heb ik eigenlijk niet veel anders te doen.''

Dat hij zijn creatieve hoogtepunt achter zich heeft, hoeft niemand McMurtry te vertellen, maar het verhindert hem niet door te schrijven. De trouwe liefhebbers van zijn fictie betreuren het misschien dat hij geen volle werkdagen achter de typemachine zit, maar sinds kort is ook zijn uitgever een andere mening toegedaan: Simon & Schuster heeft de publicatie van By Sorrow's River, deel drie van alweer een beoogde tetralogie, uitgesteld. Deel twee verscheen nog maar pas in mei. En, zo laat de auteur aarzelend doorschemeren, ook deel vier is allang af. In Walter Benjamin schreef hij dat maar twee of drie van zijn boeken de moeite waard zullen blijven, en hij verduidelijkt nu snel dat hij dat niet opschreef om tegengesproken te worden.

,,Ik heb veel van mijn fictie heel snel geschreven, en pas als het af was kon ik concluderen of het proza werkte of niet. Fictie schrijven is een kwestie van momentum, niet van finesse, daaraan kom je pas in een tweede of derde versie toe. Ja, Lonesome Dove zal me wel overleven, ik geloof dat dat het Gone With the Wind van het westen kan worden, misschien al is. Zelf ben ik erg gesteld op Desert Rose, daar heb ik toon en tempo getroffen waarop je als schrijver alleen maar kunt hopen. En verder mijn Houston-romans, Terms of Endearment en All my friends are gonna be strangers. Dat is het wel zo'n beetje.''

De Thalia trilogie, gesitueerd in Archer City, behoort niet tot die hoogtepunten, vindt hij zelf, al is Duane's depressed, waarvoor hij een groot deel van zijn inspiratie haalde uit de depressie die volgde op zijn hartoperatie, het beste van het stel. The last picture show zal natuurlijk wel herinnerd worden vanwege de filmversie van Peter Bogdanovich (opgenomen ook in Archer City, de restanten van het bioscoopje staan er nog steeds) en Texasville, het middelste deel is, zo geeft McMurtry toe, wat al te grotesk.

,,Hoewel ik er meteen ter verdediging aan moet toevoegen dat het ook een groteske tijd was, de oil boom waarin het speelt. De economie van Texas is altijd een boom or bust aangelegenheid geweest, en die van de jaren '80 was heel ingrijpend. Het rare is dat mensen weten dat hij weer voorbijgaat, maar dat ze zich er toch altijd weer door laten meeslepen. Ze weten dat ze straks weer hard moeten werken voor hun geld, maar terwijl de boom aan de gang is verliest iedereen zijn verstand. Mijn zusters en broer woonden hier ook, het zijn altijd working class mensen geweest, maar toen kwam de boom en gingen ze tennislessen nemen en joggen en andere dingen doen waarvan ze dachten dat die bij de leisure class hoorden. En toen kwam de bust weer en moesten ze terug naar hun vroegere bestaan. Einde tennislessen, ze werden weer working class people in an oil town.'' De auteur schatert het uit bij de herinnering.

Het opvallende is dat de matige kwaliteit van veel van zijn latere fictie in hoge mate wordt gecompenseerd door de non-fictie uit diezelfde periode. Walter Benjamin, Paradise, het verslag van een tocht naar Tahiti, en het, mindere, Roads wil hij na enig aandringen wel zien als een trilogietje dat zich vergeefs verzet tegen de benaming autobiografie. Daarnaast verscheen ook Sacagawea's Nickname, een bundel essays over het Amerikaanse westen, en een nieuwe editie van zijn eerste essay-boek In a narrow grave, over Texas. Bij elkaar een intrigerend oeuvre op zichzelf, al heeft McMurtry zelf moeite het als zodanig te zien. Ooit schreef hij dat essays niet zijn métier waren, maar in deze stukken is het dikwijls alsof hij een nieuwe stem ontdekt. Is er sprake van een cesuur in zijn werk, na zijn depressie?

,,Misschien wel. Ik kan me weinig exacte dingen herinneren van voor mijn depressie, bijvoorbeeld ook niet wat voor iemand ik was toen ik mijn vroegere boeken schreef. Ik ben nu op de leeftijd dat je herinnering kikkersprongen maakt. Uit mijn jeugd komen er soms dingen heel scherp naar boven, maar vooral de latere volwassen jaren zijn een grote blur voor me. Ik kan me alleen maar dingen voor de geest halen door een bepaald punt in gedachten te nemen en vandaar lineair te reconstrueren. Toen woonde ik daar, was ik met die, enzovoort. Als onderdeel van mijn herstelproces begon ik non-fictie te schrijven, met de pen. In die zogenaamde autobiografische trilogie kon ik zo veel van mijn jeugd en herinneringen aan mijn ouders reconstrueren, dingen die ik me voor mijn depressie juist helemaal niet herinnerde. En dat leidde er, merkwaardigerwijze, toe dat ik weer fictie kon gaan schrijven. Het is ook makkelijker te schrijven, althans nu; vroeger schaafde ik er heel hard aan, terwijl fictie toen een bijna onbewust proces was, de ene zin volgde de andere op.''

Vulgair

Zijn genadeloze oordeel over Texas is, sinds de bundel opstellen over zijn geboortestaat uit 1968, alleen maar genadelozer geworden: wat vroeger op een rare manier vulgair was, is nu gevaarlijk vulgair, de universiteiten teren op het heersende gevoel van intellectuele inferioriteit, de steden zijn nog onaantrekkelijker dan vroeger (,,I avoid suburban America like the plague'') en wat hij de meest kenmerkende Texaanse karaktertrek noemt, de quality/quantity confusion, is door decennia van contact met de buitenwereld alleen maar erger geworden. Daarom ook is het wel aardig hem in diezelfde bundel vol provinciaals minderwaardigheidsgevoel te zien schamperen op de New York Review of Books. Voelt het als een rechtvaardiging dat hij tegenwoordig, meer dan dertig jaar na dato, medewerker is van dat toonaangevende blad?

,,Nee, als ze me eerder hadden gevraagd had ik al 150 stukken voor ze kunnen schrijven. Ik ben pas begonnen toen ik 62 was; daarvoor was de NYR niet geïnteresseerd in Amerika, en al helemaal niet in het Amerikaanse westen.'' Ondertussen heeft hij aan zijn medewerkerschap aan het blad wel een mooie bundel opstellen overgehouden, waarin vooral zijn ontleding van de mythes over het Amerikaanse westen opvalt. ,,De geschiedenis van het Amerikaanse westen was al verkocht voordat de eerste mensen zich aan deze kant van de Mississippi vestigden. Het was de eerste grote Amerikaanse verkoop-truc, Billy the Kid, Custer, Buffalo Bill, tot aan de Marlboro Man van tegenwoordig, het heeft helemaal niets met de werkelijkheid te maken. Maar de staying power van de mythes is enorm. Ook hier in Amerika. Wat denk je dat de Amerikanen zelf van Generaal Custer weten, behalve dat hij ooit doodging?''

,,Kom mee, ik zal je laten zien waar Duane liep'', zegt hij na afloop van het gesprek. We rijden via de achterafweggetjes van de Texaanse prairie, altijd weer verrassend kleurrijk bij lage zon, in de richting van Wichita Falls. Dit is de route die de hoofdpersoon van Duane's depressed elke dag te voet aflegde, nadat hij in een opwelling zijn autosleutels had weggegooid – een besluit dat tot grote onrust leidt bij familie en omwonenden. McMurtry tuurt naar links en naar rechts, dan remt hij plotseling af en wijst op een steile, iets overhangende rotswand. ,,En daar bouwde hij zijn hut.'' De zon is bijna verdwenen, er hangt een spoor van onweersdreiging boven de prairie, de afwezigheid van enig menselijk leven in de wijde omtrek is overweldigend. ,,Misschien schrijf ik nog wel een boek over Duane'', mompelt hij. ,,Ik heb het idee dat ik er nog wel een in me heb.''

    • Jan Donkers