`Investeren in oudere werknemer is niet soft'

Hoewel er steeds minder jongeren de arbeidsmarkt opkomen, spannen nog maar weinig bedrijven zich in om hun oudere werknemers te behouden. Integendeel, in de recessie moeten vooral de ouderen het veld ruimen. Maar de aandacht voor de oudere werknemer groeit. `Het verzuim is gedaald, de productiviteit neemt toe. De investering in de oudere werknemer is zo terugverdiend.'

Antje de Boer (42) werkte een aantal jaar bij de hogedrukreiniging van de Milieudienst Groningen. Daar spoot ze met een hogedrukspuit van 120 bar graffiti van muren. ,,Best zwaar werk. Een kleine hogedrukspuit om tegels mee schoon te spuiten is maar 10 bar', zegt De Boer. Ze zag zichzelf niet de rest van haar leven met een hogedrukspuit werken en stapte daarom naar haar chef. De Boer werd in twee jaar tijd volledig omgeschoold en sinds april 2001 is ze secretarieel medewerkster bij de Milieudienst. ,,Een schitterende oplossing. Ik hoop hier nog lang te kunnen blijven.'

De Milieudienst Groningen won eind mei de Cum L'Oude-prijs voor het aan boord houden en investeren in oudere werknemers. De werkgroep Taskforce Ouderen en Arbeid, in 2001 aangesteld door toenmalig minister Vermeend (Sociale Zaken) om een omslag in het denken over oudere werknemers te bewerkstelligen, reikte de prijs uit. De Taskforce constateerde dat onder de 300 bedrijven die zij onderzocht ,,slechts 20 procent een personeelsbeleid voert dat in de lijn ligt van wat de Taskforce voor ogen staat'. Het merendeel van de bedrijven speelt volgens de werkgroep nauwelijks in op de toenemende vergrijzing en ontgroening, die de AOW onbetaalbaar dreigen te maken. Alleen als oudere werknemers minder snel uitstromen, blijft de arbeidsreserve op peil. En om vervroegd uittreden te voorkomen, is aanpassing van het werk nodig. Maar voorlopig zijn het, volgens het rapport Het Eindspel van het Nederlands Interdisciplinair Instituut (NIDI), vooral de ouderen die eruit gaan nu het economisch tegenzit. Uit een ander onderzoek van het NIDI onder duizend werkgevers kwam naar voren dat slechts 20 procent van de bedrijven de oudere werknemer tot hun 65ste jaar wil vasthouden.

Yvonne Verhagen, hoofd van de afdeling Personeel & Organisatie bij de Milieudienst Groningen, heeft het liever niet over een specifiek ouderenbeleid. ,,Ik spreek van een leeftijdsbewust personeelsbeleid. We willen iedereen hier aan het werk houden. De cultuur bij dit bedrijf is om het met elkaar te doen, niemand mag eruit vallen.' De Milieudienst hanteert daarom, deels op basis van wetgeving, een loopbaanopbouw. Na je 30ste mag je volgens de Arbowetgeving niet meer alles doen in de reiniging en afvalsector, zoals fulltime vuilniszakken inzamelen. Daarom moeten werknemers van de Milieudienst voor hun 30ste verplicht een aantal diploma's halen, zoals het chauffeursdiploma.

Bepaalde functies, zoals werken op de zijbelader (een vrachtwagen die containers leegt) zijn alleen voor 40-plussers. ,,We doen hier continu aan scholing en iedereen krijgt functioneringsgesprekken', zegt Verhagen. Per jaar besteedt de Milieudienst voor de 360 werknemers 200.000 euro, 2 procent van de loonsom, aan opleidingen. ,,Het is bij ons heel gewoon om te zeggen dat je je werk niet meer goed kunt uitvoeren. De mensen zijn hier gewend aan scholing.' Elke werknemer wisselt volgens Verhagen in zijn loopbaan bij de Milieudienst ten minste drie keer van functie.

Toch is er maar een enkeling die tot zijn 65ste bij de Milieudienst blijft werken. Van de 360 werknemers is 54 procent tussen de veertig en zestig jaar. Slechts 2,7 procent, tien mensen, is ouder dan zestig. Verhagen: ,,De meesten hebben er op hun zestigste ruim veertig jaar dienstverband op zitten. Zij vinden het wel genoeg geweest.'

Ook bij de Reiniging van stadsdeel Oud Zuid in Amsterdam, die genomineerd was voor de Cum L'Oudeprijs, maakt bijna iedereen gebruik van de regeling om vervroegd te stoppen. In 2000 startte de dienst een project om het ziekteverzuim terug te dringen en de WAO-instroom te beperken. Het project, dat inmiddels is omgezet in beleid, bestaat uit vijftien maatregelen: zo kunnen werknemers zich door middel van stages oriënteren op ander werk en worden ouderen minder belast door de opzet van een speciale seniorenveegploeg.

Albert van Moorsel, hoofd P&O, denkt niet, ondanks deze maatregelen, dat ouderen minder gebruik zullen maken van de VUT-regeling. ,,Maar het gaat erom dat ze de leeftijd waarop ze met vervroegd pensioen kunnen gezond bereiken.' Is het voor overheidsinstanties makkelijker om zich in te zetten voor de oudere werknemer dan voor commerciële bedrijven? ,,Mensen werken doorgaans heel lang bij de overheid, tussen de 20 en 40 jaar, en dan is het aantrekkelijker om in iemand te investeren dan wanneer hij na vijf jaar weer opstapt.' Maar, benadrukt hij, de Reiniging heeft ook concurrentie van particuliere bedrijven. En het ziekteverzuim, dat door de maatregelen verminderd is van 14 naar 9 procent, kost geld. ,,Dus er is geen sprake van sociaal soft gedoe, investeren in de oudere werknemer is ook economisch verantwoord.'

Ook bij Siemens Nederland, de Nederlandse tak van het Duitse technologieconcern, ziet men de voordelen van aandacht voor ouderen. In 1999 won Siemens, dat 4.000 werknemers telt en een omzet heeft van 1,6 miljard euro, de Labor Award (Leeftijd en Arbeid Bewust Organiseren). Siemens won de prijs omdat ze juist geen ouderenbeleid hebben. ,,Siemens heeft van oorsprong een sociaal beleid', zegt een woordvoerder. Eens in de twee jaar is er een tevredenheidsonderzoek onder de medewerkers, elke vijf jaar heeft iedereen de gelegenheid om van functie te veranderen en jaarlijks worden er 1.595 trainingen verzorgd met een budget van 5,8 miljoen euro waar elke medewerker zich voor kan inschrijven. Dat leidde tot een lager ziekteverzuim van 2,7 procent (landelijk gemiddelde: 5,3 procent) en 0,01 procent WAO-instroom (landelijk gemiddelde: 1,2 procent). ,,Het mes snijdt aan twee kanten. Als mensen het naar hun zin hebben, zijn ze ook productiever.'

Het kenniscentrum GOC, dat onderzoek doet in de grafische sector, heeft begin dit jaar het project Age Unlimited opgezet om grafische bedrijven te wijzen op de toenemende vergrijzing. Negen van de tien werknemers stoppen vervroegd met werken, terwijl de instroom van nieuwelingen erg klein is. Het GOC concludeerde na een rondgang langs bedrijven dat het `ouderenbeleid' bij de meeste nog in de kinderschoenen staat. ,,Velen weten niet eens hoe de leeftijdsopbouw van hun werknemers eruit ziet', zegt onderzoeker Jos Teunen.

Positieve uitzondering is de Thieme GrafiMedia Groep, een grafimediaconcern met 600 medewerkers en een omzet van 76 miljoen euro. Thieme is vijf jaar geleden begonnen met computercursussen zodat ook ouderen met de digitalisering van het productieproces mee konden komen. ,,Als je de oudere werknemers alleen met de oude technieken laat werken en de jongeren met de nieuwe aan de slag gaan, krijg je een onoverbrugbare kloof', zegt Teunen. ,,Sommige bedrijven die we hebben overgenomen, hebben de stap naar omscholing wegens de digitalisering nog niet gemaakt', vertelt Mark van Linden, hoofd P&O van Thieme. ,,Die hadden niets aan omscholing gedaan. Bij één bedrijf was iedereen onder de 30 jaar wegbezuinigd, de gemiddelde leeftijd was heel hoog.' Functioneringsgesprekken, die Thieme wel voor elke werknemer heeft, ontbraken bij deze bedrijven, zegt Van Linden.

Ondanks het feit dat Thieme investeert in opleidingen en aandacht heeft voor de oudere werknemer, lijkt het sociale personeelsbeleid te lijden onder de huidige malaise. Zo werkt Herman van Dijk (55), die het proces bestuurt waarbij de drukplaten worden vervaardigd, bij Thieme tijdelijk in ploegendienst met nachtdiensten. Dat mag hij gezien zijn leeftijd eigenlijk niet volgens de CAO, maar er is te weinig personeel. Maar er komt binnenkort iemand bij, zegt Mark van Linden. Van Dijk kan het begrijpen, omdat anders zijn twee collega's meer moeten werken. Hij stapt niet naar zijn chef, bang om zijn baan te verliezen.

Van Linden vindt het project van het GOC ,,keihard nodig' in de branche. ,,Bij Thieme zijn we al best ver, maar zo'n Herman werkt toch nog in ploegendienst.' Het is belangrijk, zegt hij, dat ook de werknemers zelf stil staan bij hun loopbaanperspectief. ,,Je kan niet verwachten dat elke werkgever een loopbaanadviseur is.' De eerste medewerkers hebben zich inmiddels aangemeld voor de cursus Loopbaan en Leeftijd van het GOC. ,,Het onderwerp leeft dus wel.'

Bij Fontijne Grotnes in Vlaardingen, een bedrijf dat machines levert aan de auto-industrie, is men het ermee eens dat deze mentaliteitsverandering aan beide kanten plaats moet vinden. ,,Ouderen die minder gemotiveerd waren, vroegen we: `Je moet nog een paar jaar mee. Wil je er nog iets van maken of ga je je tijd uitzitten?' zegt hoofd P&O Henk Weber. Het uitgangspunt bij Fontijne Grotnes, waar 145 mensen werken, is dat iedereen binnenboord moet blijven. ,,De kennis die de mensen hebben is erg belangrijk. Het duurt vijf jaar voordat we iemand volledig hebben opgeleid.'

Willem Holtkamp (48) is nu in gesprek met zijn leidinggevenden. ,,Waar wil ik heen?' Zijn vorige functie, waarin hij verantwoordelijk was voor de montagebegeleiding, werd hem te veel. Daarom wordt er gekeken waar hij wel aan de slag kan. ,,We willen hem graag houden, hij weet enorm veel', zegt Weber over Holtkamp.

De ondernemingsraad van het bedrijf start na de zomer een enquête onder de oudere werknemers, boven de 50 jaar, om te kijken wat er bij hen leeft. Aan de hand van de resultaten kijkt Fontijne Grotnes of er iets moet worden aangepast aan het personeelsbeleid. ,,Op de lange termijn, met de toenemende vergrijzing, hebben bedrijven geen keuze of ze willen investeren in ouderen', concludeert Weber. ,,Maar velen denken nog op korte termijn. Het gaat ze om de resultaten en de aandeelhouders.'

Dit is het tweede en laatste deel in een serie over ouderen en langer doorwerken.