`Kabul komt weer tot leven. Dankzij ISAF'

De veiligheid in de Afghaanse hoofdstad Kabul verbetert, maar voor de problemen rond de regionale krijgsheren is nog geen oplossing, aldus de gisteren afgeloste generaal Bertholee.

Al bijna twee jaar maken Amerikaanse soldaten in het oosten en zuiden van Afghanistan jacht op Al-Qaeda en de Talibaan, en al ruim anderhalf jaar opereert de internationale vredesmacht ISAF in Kabul – en nog steeds is de vrede niet gewonnen. Toegegeven, in de hoofdstad is het veiliger geworden, maar elders is de situatie zó verslechterd, dat dringend een nieuwe aanpak nodig is.

De afgelopen dagen, aan de vooravond van zijn vertrek als commandant van ISAF, heeft de Duitse generaal Norbert van Heyst die boodschap herhaald. Volgens hem is de veiligheid in Afghanistan er het beste mee gediend als het mandaat van ISAF wordt uitgebreid tot het hele land. Maar, zo voegde hij er ook steeds aan toe: die optie is politiek gezien niet reëel omdat daarvoor zo veel soldaten nodig zijn, dat geen land ze wil leveren.

Gisteravond stapte generaal Van Heyst op het militaire vliegveld van Keulen als eerste uit het toestel dat een eerste groep militairen van het gezamenlijke Duits-Nederlandse Legerkorps terugbracht van hun vredesmissie. Hij werd gevolgd door de Nederlandse brigade-generaal Robert Bertholee, het afgelopen halfjaar plaatsvervangend commandant van ISAF.

Eerder op de dag hadden ze in een school in Kabul, in aanwezigheid van de Afghaanse interimpresident Karzai, het commando over de vredesmacht overgedragen aan opnieuw een Duitse generaal, luitenant-generaal Götz Gliemeroth – maar nu één die namens de NAVO optreedt. Het is daarmee voor het eerst dat het Atlantische bondgenootschap buiten Europa's grenzen opereert.

Zeseneenhalve maand heeft generaal Bertholee (48) in Kabul gezeten. Toen hij er pas was en de avond viel, werd het donker en stil op straat. ,,Tegenwoordig is er om half tien nog leven op straat. Als ik vanaf mijn balustrade over de stad keek, zag je niets. Nu zie je overal lichtjes, weliswaar vooral nog van olielampen en kaarsjes, maar aan gebrek aan stroom is men daar de afgelopen decennia wel gewend geraakt.''

Met andere woorden: iets van vooruitgang is te bespeuren. Niet spectaculair, maar toch. Winkeliers en ambachtslieden zijn weer aan de slag, kinderen gaan weer naar school. En, ook belangrijk, politie en soldaten van het nieuwe Afghaanse leger zijn professioneler geworden. ,,Wat ik daarvan heb gezien, zag er strak uit.'' Ondanks enkele raketbeschietingen op het legerkamp van ISAF, aanvallen op Nederlandse militairen en – het absolute dieptepunt – de aanslag op 7 juni op een ISAF-konvooi nabij het vliegveld waarbij vier Duitse soldaten en een voorbijganger werden gedood, is de veiligheid in Kabul verbeterd, stelt Bertholee vast. Dankzij ISAF.

Maar aan de analyse van zijn `commandant', dat buiten de hoofdstad lokale krijgsheren voor een belangrijk deel de dienst uitmaken, dat het met de ontwapening van de talloze ongeregelde eenheden nog steeds niet vlot, en dat langs de grens met Pakistan nog steeds strijd wordt geleverd met milities van Al-Qaeda en de Talibaan – dáár wil de Nederlandse generaal niets aan afdoen. ,,Als u zegt dat de toekomst van Afghanistan nog heel onzeker is, dat de hele zaak nog naar de verkeerde kant kan afglijden, dan kan ik u alleen maar gelijk geven. De situatie is nog heel precair. Maar betekent dat dat de internationale gemeenschap moet stoppen?''

Niet dus. Recentelijk besloten de Verenigde Staten 1,6 miljard dollar extra uit te trekken voor wederopbouw en training van politiemensen en soldaten. Een deel van het budget gaat naar `provinciale reconstructieteams' (PRT's), relatief kleine militaire eenheden die naar provinciehoofdsteden worden gestuurd om het lokale bestuur bij te staan bij het handhaven van de openbare orde en de uitvoering van hulpprojecten.

Het Amerikaanse ministerie van Defensie heeft al dergelijke teams operationeel in Gardez, Kunduz en Bamian, terwijl een Brits team aan het werk is in de noordelijke stad Mazar-i-Sharif. Ook Duitsland overweegt soldaten beschikbaar te stellen voor zo'n taak. De Amerikaanse ambassadeur bij de NAVO, Nicholas Burns, opperde dat onder het NAVO-commando over ISAF in de toekomst veel meer van dergelijke teams worden opgezet.

Op die manier zou het ISAF-mandaat toch worden uitgebreid. Of het voldoende is om veiligheid in heel Afghanistan te brengen ,,weet ik niet'', zegt generaal Bertholee. ,,Het concept van de PRT's moet zich nog ontwikkelen. Ik weet ook niet of Nederland mee wil doen. Daar ga ik niet over, dat is een politieke vraag. Maar het is in ieder geval een begin, het enige concept waar nu al aan wordt gewerkt. Je moet iets doen aan het probleem van de krijgsheren, maar er zijn geen pasklare oplossingen. Het enige wat je als internationale gemeenschap kunt doen, is aanwezig blijven en de vinger aan de pols houden. Hoe lang dat gaat duren, ik heb geen idee.''

Afghanistan is dan ook een weerbarstig, gecompliceerd land, heeft Bertholee ervaren. ,,Anders dan onze missie in Bosnië is onze taak hier in de eerste plaats het assisteren van een regering, weliswaar een interim-regering, maar wel een soevereine regering. Het is voor ons heel lastig om te zien wat er onder de oppervlakte schuilgaat. Afgelopen mei ontbood Karzai alle provinciegouverneurs bij zich en verlangde van hen gehoorzaamheid, anders zou hij opstappen en een nood-loya jirga [grote vergadering] bijeen roepen. Ik dacht: `Dat gaat hij verliezen'. Maar dat bleek niet het geval. Op de een of andere manier was zijn optreden voldoende om die gouverneurs tot medewerking te dwingen.''

Maar dat is nog geen garantie voor de toekomst. Dit najaar moet de vergadering van stamoudsten zich buigen over een grondwet en voor volgend jaar juni zijn verkiezingen gepland. Beide gebeurtenissen werpen hun schaduw vooruit. ,,Dat zijn twee mijlpalen voor Afghanistan en ik ben ervan overtuigd dat die gehaald gaan worden'', zegt Bertholee. ,,Maar dat betekent nog niet dat alle fundamentele veranderingen die de internationale gemeenschap graag zou zien, er ook komen. In de Overeenkomst van Bonn [van december 2001] wordt bijvoorbeeld gesproken over gelijke rechten voor man en vrouw. Maar in Afghanistan is een dochter nog steeds het eigendom van de vader, en na haar huwelijk van haar man. Dat verander je niet van de ene op de andere dag.''

,,Ik ben verschillende keren meegegaan op patrouille. In een dorpje nodigde een oude man ons uit voor de thee. Zijn broer was een malik, een burgemeester. Ik vroeg hem naar de constitutionele loya jirga [de komende beraadslagingen over de nieuwe grondwet met als ijkpunt het toekomstige islamitische karakter van Afghanistan, red.] Maar ik hoefde hem niets uit te leggen, hij wist er alles van. Ik vroeg hem welk standpunt hij zou innemen. `Daar hoef ik mij niet mee bezig te houden', antwoordde hij. `Dat doet mijn malik voor mij.' Die houding, die achtergrond van de mensen verander je niet zomaar in Afghanistan.''