Papa mag geen snoep meenemen

Soms willen ouders elkaar na een scheiding niet meer zien. In het omgangshuis in Rotterdam hoeft dat ook niet. De ene ouder levert het kind af, zodat de andere hem ongestoord kan zien. Maar makkelijk wordt het nooit. `Jij moet geld overmaken, jij bent de gelddokter.'

Hij moet er eerst de tram voor nemen, dan de trein en dan nog een keer de metro. ,,Anderhalf uur heen en anderhalf uur terug'', kost het Roberto's vader Ron om eens in de drie weken zijn vijfjarige zoon te zien. Hij haalt hem niet af bij zijn ex-vrouw, ,,waar die woont weet ik niet''. Ook niet bij gezamenlijke vrienden of familieleden. ,,Die van mij zijn nu haar vijanden en omgekeerd. Dat is een onderschat probleem.'' (Omwille van de privacy van de kinderen en hun ouders zijn hun namen gefingeerd.)

Ron ontmoet zijn zoon Roberto in het Rotterdamse `omgangshuis', een kinderdagverblijf dat elke woensdag de deuren opent voor gescheiden ouders bij wie de verstandhouding zo slecht is dat ze elkaar niet meer willen zien, laat staan dat ze het met elkaar eens kunnen worden over de omgang met de kinderen.

In het omgangshuis hoeven ze elkaar niet te zien: de moeder levert het kind af, een begeleidster brengt het dan naar de speelzaal en daar wacht de vader. Of de vader levert het kind af, maar dat komt minder vaak voor.

Roberto's ouders zijn door de rechter naar het omgangshuis gestuurd. ,,Bij ons is het zo: ze wil me het kind wel laten zien, maar alleen met een tussenpersoon erbij.'' Soms is het ook de Kinderbescherming die ouders verwijst naar het drie jaar geleden naar buitenlands voorbeeld geopende omgangshuis. Een enkele keer melden ouders zich vrijwillig.

Het is woensdagmiddag, even na half twee. Ron was precies op tijd. Net als Roberto's moeder. Zij zit met haar zoontje en haar nieuwe vriend in de hal. Want Roberto wil niet naar zijn vader. Hij wil ook niet zeggen waarom niet. De moeder: ,,En je weet niet wat er in zo'n koppetje omgaat, hè? Ik wil ook niet dat hij er tegen zijn zin naartoe gaat.''

Maar spelen wil hij wel. Dus gaat hij met zijn moeder naar de speelzaal, die zijn vader al foeterend even daarvoor heeft verlaten: zijn ex-vrouw wil hem onder geen beding zien. Wanneer Roberto eenmaal met een paar autootjes speelt, gaat zijn moeder weg, ,,even koffiedrinken''. En komt zijn vader binnen, die hem over zijn hoofd aait en naast hem op de grond gaat zitten: ,,Mooie auto. Moet er ook benzine in?'' Roberto knikt.

Roberto's ouders horen bij de door rechter of Kinderbescherming naar het omgangshuis verwezen echtparen met een gewelddadig verleden: drank, drugs, ontvoeringen, incest. Roberto's vader Ron ,,is geen lieverdje'', zegt Angela Huygen, `pedagogisch medewerkster' bij het omgangshuis. Hij heeft al eens in de gevangenis gezeten. Het is ook niet uitgesloten dat hij zijn ex-vrouw sloeg. Zelf zegt hij dat hij haar ,,met niet meer dan een vuilniszak vol spulletjes'' uit Oost-Europa haalde. ,,Ik was haar redding. Hier heeft ze poeha gekregen.''

Maar vaker dan om een gewelddadig verleden gaat het bij de echtparen die zich melden bij het omgangshuis om een verstoorde verstandhouding, waarbij wrok en wraak een normale omgang in de weg staan. Onder de klanten van het omgangshuis zitten ook hoger opgeleide ouders die niet meer samen door één deur kunnen. Naar schatting een kwart van de kinderen van gescheiden ouders heeft wegens ruzie over de omgangsregeling geen contact meer met een van de ouders.

Behalve in Rotterdam kunnen zij voor `begeleide omgang' ook terecht in Zwolle en Goirle, waar vorig jaar een omgangshuis werd geopend. Het `Project Rotterdamse Omgangsbegeleiding' kwam drie jaar geleden tot stand op verzoek van een aantal kinderrechters in de regio die zich hadden verdiept in de ervaringen met soortgelijke huizen in het buitenland. De omgangshuizen zijn bedoeld voor kinderen tot twaalf jaar en worden gesubsidieerd door diverse instanties, waaronder meestal de gemeente. Voor de ouders is het gratis.

Jarig

Vanmiddag melden Roberto, Mike en Vera zich met hun moeders bij de receptie. De vaders zijn een kwartier eerder gearriveerd. Zij bevinden zich buiten het zicht van de moeders al in de speelzaal. Mike is negen. Hij heeft ADHD en volgt speciaal onderwijs. Zijn vader is werkloos. Vera is vier. Haar vader vecht voor de rechter met zijn ex-vrouw over de alimentatie en over het recht zijn kind te zien. Hij is filiaalchef van een schoenenwinkel en woont samen met een nieuwe vriendin.

De ouders hebben er al een paar maanden in het omgangshuis op zitten. Ze hebben een kennismakingsgesprek en een intakegesprek gehad, waarvoor beiden steeds apart kwamen. Ook hebben ze een `omgangscontract' getekend waarin ze akkoord zijn gegaan met een aantal huisregels. De vaders mogen bijvoorbeeld geen snoep meenemen. Een cadeau mag alleen als het kind jarig is geweest en het mag dan niet te duur zijn. Ook mogen ze geen foto's maken (die zouden ze kunnen gebruiken om het kind in hun paspoort te zetten en het dan te ontvoeren, wat overigens nog niet is gebeurd) en het is verboden dronken aan de receptie te verschijnen.

Meerdere kinderen op één middag hoort bij de aanpak in het omgangshuis: dan zijn vader en kind minder op elkaar aangewezen. Nederlands spreken is verplicht. De begeleidsters moeten kunnen volgen wat er wordt gezegd. Want ook dat hoort er bij: de manier waarop de vaders omgaan met hun kinderen wordt gerapporteerd aan rechter of Kinderbescherming. Voor ouders die zich vrijwillig melden zijn de rapportages bedoeld als houvast: ze worden besproken en vormen zo een manier om het vertrouwen in het opvoedkundig vermogen van de andere ouder te vergroten.

Deze middag worden Roberto en zijn vader Ron, en Mike en zijn vader Johan geobserveerd door Angela Huygen (27). Vera en haar vader Chris zijn voor Ingeborg Reijgerberg (30). Angela en Ingeborg hebben allebei een hbo-opleiding `sociaal-pedagogische dienstverlening' gevolgd. Ze kijken, luisteren, zeggen soms ergens wat van en vullen intussen een `rapportageformulier' in: `zoeken kind en ouder contact met elkaar', `is er sprake van contactopbouw', `moet de begeleidster ingrijpen'. De observaties worden later op de middag met de vaders doorgenomen, wanneer de kinderen weer naar hun moeders zijn gegaan. Ook de moeders krijgen te horen hoe het contact tussen vader en kind volgens de begeleidsters verliep.

Mike en Johan voetballen buiten, op het kleine veldje van de speelzaal waar ook een zandbak staat. Er is geen gevaar voor ontvoering, anders is binnenblijven verplicht. In de zandbak speelt Ron met Roberto. Angela zit aan de rand van het veldje op een stoel, met op haar schoot rapportageformulieren.

Ze schrijft dat Johan zijn zoon Mike `slecht begrenst': ,,Hij zegt er niks van dat hij steeds heel hard boert. En dat doet hij expres, om te zien wat er dan gebeurt.'' Maar Angela zegt er wel wat van: ,,Mike, hou daar eens mee op.'' Later zegt zijn vader het na: ,,Dat zouden we niet meer doen, hè?''

Mike: ,,Nee.''

Johan: ,,Waarom deed je het dan toch?''

Mike: ,,Ik deed het met mijn mond dicht. Van mamma mag het dan wel.''

De commentaren van de begeleidsters worden niet altijd in dank afgenomen. Angela: ,,Dat is ook moeilijk natuurlijk. Stel, je zegt tegen iemand: u moet niet alleen zitten kijken, maar ook met uw kind spelen. En zo iemand zegt dan: `Ik vind het belangrijk dat het kind zelf speelt.' Wie zijn wij dan?'' Het komt meestal wel in de rapportage te staan. ,,De vader neemt weinig initiatief, schrijf ik dan. We schrijven op wat we zien.''

De vuistregel die ze hanteren is of de ouder het thuis ook zo zou doen. Angela: ,,Dan vraag ik: zou u uw kind thuis ook op de bank laten springen? De hele tijd zijn zin geven? Vaak zeggen ze dan: `Nee, maar ik zie mijn kind maar zo weinig.' Dat is ook waar natuurlijk, dus de eerste paar keer zien we dat soort dingen door de vingers. Daarna zeggen we er wel wat van, want anders moeten ze het later thuis weer terugdraaien.''

Het is de bedoeling dat na ongeveer een halfjaar van begeleide omgang de ouders zelf de omgang regelen. Met hulp van het omgangshuis wordt dan een `zorglijst' opgesteld, waarin behalve de omgangsregeling ook precies staat welke ouder waarvoor verantwoordelijk is: kapper, tandarts, lichamelijke verzorging (waaronder piercings en tatoeages), ouderavonden, muziekles enzovoort. De eigen omgangsregeling komt in ongeveer drievijfde van de gevallen tot stand, overigens vaak met tussenkomst van de rechter. Soms mogen ouders langer dan een half jaar gebruikmaken van de faciliteiten van het omgangshuis. Een enkele keer gaan de begeleidsters op huisbezoek, om aanwezig te zijn bij de eerste, moeizame contacten.

Vrouwelijke advocaat

Vera en haar vader Chris zijn binnen gebleven. Ze zitten samen te tekenen en maken een intieme, vertrouwde indruk. Hij schenkt drinken voor haar in – ,,Voorzichtig hoor, niet omgooien'' – en ruimt eerst samen met haar de tekenspullen op als ze iets anders gaan doen. ,,Dat moet hier ook, net als thuis.''

Vera's vader Chris vindt dat moeders na een scheiding te veel te zeggen hebben over de opvoeding: ,,Ik had expres een vrouwelijke advocaat genomen: het gaat mij niet om mezelf, maar om het kind. Maar dan neemt mijn ex-vrouw dus zo'n hele taaie advocaat, zo'n knokker. Ik vind: als vader heb je bijna geen rechten. En als moeder staat iedereen achter je.''

Ingeborg deelt Vera's vader Chris in bij de lastige gevallen: ,,Gewone gezinnen, dus zonder drugs en incest en zo, die zijn eigenlijk het moeilijkst. Die vaders zitten niet te wachten op wat jij ze te vertellen hebt.'' Ze vindt ook dat ,,hij smoest''. ,,Dat zie je dan ook vaak. Dan is het van: straks kom je weer fijn bij pappa logeren.''

Niet praten over de andere ouder hoort ook bij de afspraken die worden gemaakt met het omgangshuis. Het is een van de redenen dat de begeleidsters bij voorkeur op gehoorafstand blijven: er mag geen kwaad worden gesproken over de andere ouder en evenmin mogen het kind (niet te realiseren) bezoekjes worden voorgespiegeld.

Later spreekt Ingeborg hem erop aan: ,,Ik hoorde u praten over uw ex-vrouw.'' Hij: ,,Dat klopt, maar daar kon ik niks aan doen. Het eerste dat ze zonet tegen me zei was: `Jij moet geld overmaken, jij bent de gelddokter.' Toen zei ik tegen haar: `Dat zeg jij niet zelf, dat zegt je moeder'.'' Ingeborg is het er niet mee eens: ,,Dat moet hij dan later tegen ons zeggen. Zo'n kind snapt die uitleg niet. Dit soort vaders denken vaak dat ze kinderen in twee uur tijd van alles kunnen uitleggen, maar dat is niet zo.''

Angela, Ingeborg en `coördinator' Jess Geerts werken vanaf de opening drie jaar geleden bij het Rotterdamse omgangshuis. Ingeborg heeft in die tijd ,,geleerd dat neutraal blijven het belangrijkste is''. ,,In het begin liet ik me wel eens meeslepen. Oh, wat erg voor u, zei ik dan. Maar een verhaal heeft altijd twee kanten. Ik ga nu alleen nog op de feitelijkheden af.''

Zulke feitelijkheden worden soms duidelijk in de gesprekken met de moeders. Die voert Jess Geerts. Vera's vader Chris zegt dat zijn dochter hem steeds vraagt wanneer ze weer bij hem mag komen logeren. Jess Geerts: ,,Maar Vera's moeder vertelt dat hij dan geen tijd voor zijn dochter heeft. Hij werkt op zaterdag en laat haar achter bij zijn nieuwe vriendin. Hij wil ook niet voor haar betalen.''

Spelkamer

Ook bij Roberto en Ron is de alimentatie een probleem. Geerts: ,,Die vader zegt openlijk: ik ga niet werken, want als ik werk moet ik alimentatie betalen.'' Daar staat tegenover dat de moeder niet erg haar best lijkt te doen voor het samenzijn van haar zoon met zijn vader. Geerts: ,,Misschien vragen we haar de volgende keer opnieuw om eerst even mee de speelzaal in te gaan, net als nu. Ik wil liever niet tegen de rechter moeten zeggen dat ze niet haar uiterste best heeft gedaan.''

In alle gevallen geldt dat het belang van het kind zwaarder weegt dan dat van de ouders. Wanneer blijkt dat het contact met de vader niet in het belang van het kind is, bijvoorbeeld door een voortdurende strijd tussen de ouders, kan de omgang worden stopgezet.

Een enkele keer gebeurt dat ook. Jess Geerts: ,,We weten uit onderzoek dat een slecht contact met een van de ouders voor een kind uiteindelijk slechter uitpakt dan geen contact met die ouder. Dus wij proberen altijd te bedenken: is deze omgang zinvol.'' In de moeilijkst te beoordelen gevallen wordt vaders gevraagd met hun kind in de `spelkamer' te spelen. Daar maakt een one way screen het observeren gemakkelijker.

Ook wisselen de begeleidsters bij de observaties in de speelzaal elke keer van kind. Ingeborg: ,,Dan krijg je een objectiever beeld. Soms heb je te veel begrip, maar je hebt ook wel eens dat je iemand niet zo graag mag. Dat neutraliseer je dan.'' Vera en Chris zijn de volgende keer voor Angela, terwijl Roberto en Ron en Mike en Johan dan voor Ingeborg zijn.

Die laatste twee vragen vandaag de meeste aandacht. Bij het voetballen gaat de bal zo nu en dan over het hek dat het speelveldje scheidt van een veldje ernaast. Mike springt dan over het hek, wat niet mag. Johan, op aandringen van Angela: ,,Mike! Je moet vragen of je de bal op mag halen.''

Angela, wanneer hij niet reageert: ,,Mike! Je vader zegt wat tegen je.''

Mike, zijn hoofd in haar richting: ,,Mag ik effe?''

Wanneer vanaf half vier zo nu en dan de telefoon gaat om te laten weten dat er een moeder is aangekomen en de kinderen afscheid van hun vader nemen, volgt de evaluatie. Johan ,,vond het lekker gaan'', zegt hij zelf.

Angela: ,,Ik had een beetje het idee dat u hem wat eerder zou kunnen begrenzen.''

Johan: ,,Ja, misschien, maar ik ken mijn zoon natuurlijk al wat langer.

Mike is iemand die zo de kop in de wind kan gooien. Dus je moet hem subtiel benaderen, zeg maar.''

Angela: ,,Maar als ik dan tegen hem wel ergens wat van zeg, hoe is dat dan voor u?''

Johan: ,,Daar heb ik geen problemen mee.''

Ook Roberto's vader Ron kijkt tevreden terug: ,,Zullen we het de volgende keer weer zo doen? Het ging hartstikke goed.''

Angela: ,,Maar dan moet u wel weer even weg, zodat zijn moeder u niet ziet.'' Ron: ,,Dat vond ik helemaal niet erg.''

Bij het afscheid nemen van zijn zoon (,,Geef me eens een dikke kus en een knuffel'') vraagt hij: ,,Kom je de volgende keer weer spelen?'' ,,Jaaaaa'', roept Roberto, terwijl hij zonder omkijken de speelzaal uitholt.