Vriendelijke kunstwerken in Wageningse tuin

Vlak voorbij de ingang van het Arboretum Belmonte in Wageningen staat een appelboompje. Er staat een houten kabouterbankje achter en een laag groen hekje omheen. Ervoor zijn twee bordjes neergezet. De achterste daarvan meldt: `Malus `Kingsmere' Rosaceae C – BG 13325', en de voorste: `Dreamscapes – Birthe Leemeijer, Les Essences 2003'.

Even is er verwarring: waar eindigt de tuin en waar begint het kunstwerk? Gelukkig geeft de plattegrond uitsluitsel. Voor Dreamscapes, de achtste aflevering van de kunstmanifestatie Beelden op de berg, legde Birthe Leemeijer een wandelroute door het arboretum aan. Op zes verschillende plekken zette ze een stuk tuin af met een bank en een hekje: een zompig grasveldje, een stuk rivierklei, een appelboompje. Om de overloop tussen kunst en tuin te benadrukken liet Leemeijer van iedere locatie de geur kunstmatig namaken, om die vervolgens weer aan z'n oorspronkelijke plaats `terug te geven'. En inderdaad: als je naast de boom gaat staan, waait je een vleug appelessence tegemoet. Maar is dat nu de parfum of gewoon de boom? En maakt dat wat uit?

Met Leemeijers confrontatie tussen appelboom, kunstenaar en toeschouwer is Dreamscapes aardig samengevat. De tentoonstelling, waaraan kunstenaars als Job Koelewijn, William Speakman, Ann Veronica Janssens, Germaine Kruip en Peter Stel deelnemen, heeft `de maakbaarheid van de natuur' als thema. Een tamelijk modieus onderwerp, maar niet in de omgeving van Wageningen: daar trekken Betuwelijn en HSL diepe groeven in het landschap en worden steeds meer boeren in hun bestaan bedreigd.

Juist om zulke kwesties van natuur en cultuur aan de orde te stellen, is het Wageningse Arboretum Belmonte een perfecte locatie. Allereerst is het een gevarieerd ingerichte tuin, waar je op zomerdagen als deze geweldig kunt wandelen, in de schaduw zitten of over de uiterwaarden van de Nederrijn kunt staren. Tegelijk is die idylle volkomen kunstmatig. De tuin, die wordt beheerd door de Landbouwuniversiteit Wageningen, is zelf één grote, decenniadurende tentoonstelling van bomen, struiken en planten.

Die kunstmatigheid zorgt op Dreamscapes voor een intrigerende frictie. Dat komt allereerst door het Arboretum zelf, dat zo prettig en `natuurlijk' is dat je de kunstmatigheid ervan graag wilt vergeten. Tegelijk lijken de kunstwerken op Dreamscapes het daar opvallend mee eens te zijn.

Ongetwijfeld mede gedreven door budgettaire beperkingen zijn ze allemaal sober, en vriendelijk, en proberen ze de locatie geen moment te overvleugelen. Dat dat vaak goed uitpakt komt doordat samenstelster Simonka de Jong een mooie keus heeft gemaakt uit kunstenaars die al langer met kunst en natuur bezig zijn, onder wie Honoré d'O en William Speakman, en hen heeft samengebracht met verschillende (landschaps)architecten.

Het bekendste daarvan is ongetwijfeld het architectencollectief MVRVD dat drie jaar geleden op de Expo in Hannover al veel aandacht trok met een opeenstapeling van `typisch Hollandse' cultuurlandschappen.

Op Dreamscapes houden ze het soberder: een oude, dode beuk werd eerst ingepakt met doorzichtig polyester, waarna op verschillende hoogten in de takken ladders en houten bankjes werden gezet. Voor de bezoeker zonder hoogtevrees is dat een enerverende ervaring: als een ware Pippi Langkous kun je tot de top van de boom klimmen, met als beloning een subliem uitzicht over de Wageningse uiterwaarden.

Zo gaat het met meer werken op deze expositie. De architecten van West 8 hulden de stam van een hoge boom in een rode, vuurtorenachtige koker, die alleen de kruin van de boom vrijlaat, en Job Koelewijn zette een hokje met rolluiken op een pad. De toeschouwer gaat in het hokje staan, de rolluiken sluiten en gaan na enkele tientallen seconden weer omhoog, zodat de tuin zich als een toneeldecor voor je opent – het is allemaal heel vriendelijk, aardig en prettig. En, hoe vreemd dat ook moge klinken: dat is precies het enige bezwaar tegen Dreamscapes.

Wie op een warme zomerdag door het Arboretum loopt, wordt door de combinatie van kunstwerken en tuin in zo'n aangename roes gebracht dat hij zich weinig meer kan voorstellen bij alle commotie en discussie over `maakbare natuur' en cultuurlandschappen. Je loopt wat rond, je kijkt, gaat eens zitten op een bankje, hoort de krekels fluiten, de wind strijkt door je haar, de zon glinstert in de verte op het water en je denkt: als dit arboretum de norm is van `kunstmatige' natuur, plemp dan het hele land maar vol.

Maar dat is geloof ik niet de bedoeling.

Tentoonstelling: Dreamscapes. Beelden op de berg 8. Arboretum Belmonte, Generaal Foulkesweg 94, Wageningen.

T/m 13 september, di t/m zo 11-17u. Iedere za en zo rondleidingen om 12 en 15u. Inl: 0317-410777 of www.beeldenopdeberg.nl

    • Hans den Hartog Jager