Nutreco vermalen tussen zalmprijs en kipcrisis

Nutreco maakte deze week een fors verlies bekend. Het bedrijf wordt meegezogen met de malaise in de Noorse zalmindustrie. En de kipsector is nog niet hersteld van de vogelpest. Brussels protectionisme maakt de zaak alleen maar erger. Over nut en noodzaak van groeien en spreiden als bedrijfsstrategie.

Het was een dieptepunt. De prijs voor een kilo Atlantische zalm op de handelsmarkt in Oslo zakte twee maanden geleden onder de 16 Noorse kronen. Omgerekend bijna 2 euro. Inmiddels is de prijs weer iets omhoog gekropen, maar hij ligt nog steeds een stuk onder de kostprijs voor het grootbrengen van de jonge visjes. ,,De Noorse zalmindustrie verkeert in een crisis'', zegt bestuursvoorzitter W. Dekker van Nutreco, 's werelds grootste zalmproducent.

Tijdens de presentatie van de halfjaarcijfers eerder deze week maakte Dekker een verlies bekend van 186 miljoen euro. Verlies: het is hem niet eerder overkomen in de drie jaar dat hij het bedrijf leidt. Het heeft alles te maken met de malaise in Noorwegen, waar Nutreco een sterke positie heeft. ,,Het land heeft zijn leidende rol als grootste zalmkweker ter wereld niet kunnen waarmaken'', zegt Dekker. ,,We moeten ons aanpassen aan een nieuwe realiteit.'' Dat wil zeggen, fabrieken sluiten en honderden banen schrappen.

De strategie van Nutreco was helder in 1994, toen het concern zich losmaakte van het moederbedrijf, de Britse oliemaatschappij BP. Nutreco wilde twee dingen: groeien en spreiden. Groeien, omdat schaalgrootte een concurrentievoordeel oplevert. Zeker in een globaliserende wereld, waar je bijvoorbeeld te maken hebt met grote supermarktketens die producten willen van uniforme kwaliteit. En spreiden, om tegenvallers beter te kunnen opvangen. Als de omzetten in Europa een keer dalen, dan gaan ze in Zuid-Amerika wellicht omhoog. Zakt de verkoop van varkensvlees in, dan stijgt wellicht de vraag naar kip of zalm.

Nutreco deed toen nog voornamelijk in vee- en visvoer. Het fokte en slachtte al wel kippen en kweekte op bescheiden schaal zalm. Toen begon het in hoog tempo bedrijven te kopen. Kippenfokkerijen en -slachterijen in Spanje en Nederland, veevoerbedrijven in Polen, Hongarije en Amerika, visvoerbedrijven in Chili, Schotland en Australië, varkensfokkerijen en -slachterijen in de Benelux, zalmkwekerijen in Chili, Schotland en Noorwegen. In 1997 kreeg Nutreco een notering aan de Amsterdams beurs. Het hielp het bedrijf om aan geld te komen. Het groeide al snel uit tot 's werelds grootste zalm- en visvoerproducent.

De strategie leek te werken. Eind jaren negentig werd Nederland getroffen door de varkenspest. De vraag naar varkensvlees daalde tijdelijk. Maar de goede zalmprijs maakte de schade voor Nutreco meer dan goed. Daarna volgden bse en mond-en-klauwzeer. Weer zakte de vraag naar varkens- en rundvlees tijdelijk in. Dit keer werd Nutreco gered door de sterk gestegen vraag naar kip.

Maar de strategie is toch misgelopen. Nutreco kreeg begin dit jaar weer een klap te verwerken. De vogelpest brak uit, eerst in Nederland, later ook in België. De productie van kippenvlees in de Benelux is een belangrijke activiteit van het bedrijf. ,,Door de uitbraak van vogelpest zijn we exportmarkten kwijtgeraakt'', zegt Dekker. Hij schat de schade van de vogelpest op 5 tot 10 miljoen euro. Gelukkig trekt de prijs van kippenvlees in Spanje weer wat aan – Nutreco produceert daar veel kip. Het verzacht de pijn, maar neemt hem niet weg.

Want behalve de tegenslag van de vogelpest heeft Nutreco al bijna twee jaar last van de problemen in de Noorse zalmindustrie. En juist die combinatie – problemen met kip in Nederland en België, én problemen met zalm in Noorwegen – heeft een einde gemaakt aan de jarenlange groei van het bedrijf. De aandelen van Nutreco zijn het afgelopen jaar massaal gedumpt, de koers is ingezakt.

Dekker heeft sinds zijn aantreden altijd gewezen op de kracht van Nutreco's brede portfolio. Maar daarover zweeg hij deze week, bij de presentatie van de halfjaarcijfers. Wat niet mogelijk leek, is toch gebeurd. Het bedrijf is tegelijkertijd geraakt op twee belangrijke markten. ,,Blijkbaar zijn we nog niet gespreid genoeg'', zei Dekker. Nutreco is inmiddels begonnen met de verkoop van heilbot en de kweek van kabeljauw en Aziatische zeebaars. Serieuze resultaten daarvan worden pas over een paar jaar verwacht.

De lage zalmprijs is nu Nutreco's grootste probleem. Terwijl het bedrijf de laatste jaren juist sterk had geïnvesteerd in zalmkweek. In 1999 kocht het voor 50 miljoen euro het Schotse bedrijf Marine Harvest. Een jaar later volgde de grote klapper: Nutreco kocht zalmkweker (en concurrent) Hydro Seafood van het Noorse energiebedrijf Norsk Hydro. Het betaalde er 450 miljoen euro voor, veruit de grootste aankoop in zijn geschiedenis. ,,Ik vond dat bedrag aan de hoge kant'', zegt analist Nico van Geest van Theodoor Gilissen Securities. Dekker geeft toe dat er binnen het bedrijf veel gediscussieerd is over de aankoop van Hydro Seafood. Maar, als het hem nu gevraagd werd, zou hij het bedrijf weer kopen. ,,Alleen voor een veel lagere prijs.''

De zalm leverde toen nog veel geld op. Op de handelsmarkt in Oslo bereikte de zalmprijs in mei 2000 even de magische grens van 40 Noorse kronen, bijna 5 euro. En op die top werd Hydro Seafood gekocht. Omdat de Noorse zalmmarkt nu is ingezakt, is ook Hydro Seafood veel minder waard. Nutreco maakte deze week bekend dat het de waarde van zijn dochter naar beneden heeft bijgesteld. De afboeking bedraagt ruim 190 miljoen euro. Het is de belangrijkste reden van het grote verlies dat Nutreco bekendmaakte.

Toch noemt analist Van Geest de aanschaf van Hydro Seafood ,,een strategisch begrijpelijke'' keuze. ,,Nutreco zat al in Noorwegen met visvoer, maar niet met zalmkweek.'' En dat het bedrijf de laatste jaren überhaupt zoveel heeft geïnvesteerd in viskweek, vindt hij ook niet vreemd. De wereldzeeën raken steeds leger, terwijl de vraag naar vis stijgt. Aquacultuur, het kweken van vis, kan dat gat opvullen. ,,En het op te vullen gat zal naar verwachting alleen maar groter worden'', zegt Van Geest. Want de westerse consument koopt steeds vaker vis, omdat het voldoet aan zijn wens om gezond te eten. Bovendien stapt een aantal ontwikkelingslanden, waaronder China en India, langzaam over op een meer westers dieet dat rijk is aan dierlijke eiwitten.

Wat is er nu precies aan de hand in Noorwegen? De zalmindustrie in Chili en Noorwegen is snel gegroeid, zegt analist David Kerstens van Rabo Securities. In beide landen hebben de overheden eind jaren negentig concessies uitgegeven, zodat nieuwe zalmkwekers zich konden vestigen. Maar dat leidde in 2001 tot een plotseling overaanbod. De prijzen daalden. Nutreco heeft zijn productie in Chili op een gegeven moment verminderd, net als andere kwekers. Het aanbod daalde, terwijl de vraag vanuit Amerika bleef stijgen. ,,Sinds een half jaar is de zalmprijs op de handelsmarkten in Amerika en Japan weer aan het klimmen'', zegt Kerstens. Maar in Noorwegen is dat herstel tot op heden uitgebleven.

Dat heeft te maken met Noorwegens missie. Het land heeft zich voorgenomen de viskweek tot zijn belangrijkste industrietak te maken. Nu is dat de olie-export, maar Noorwegen wil daar niet van afhankelijk blijven. Zeker niet als de wereld straks een keer overschakelt op andere energiebronnen. Bovendien creeërt aquacultuur werkgelegenheid aan de lange kuststrook, waaruit de Noren nu massaal wegtrekken. De overheid heeft de industrie jarenlang gesteund.

Een sanering van de zalmindustrie, zoals die in Chili heeft plaatsgevonden, is in Noorwegen uitgebleven. Omdat het nationaal belang zo groot is, meent Dekker. De industrie wordt naar zijn mening te veel gesteund. ,,In samenspraak met Brussel heeft de Noorse overheid zich de laatste jaren weliswaar teruggetrokken, omdat staatsteun voor bedrijven omstreden is. Maar in de plaats daarvan zijn nu de Noorse banken gekomen. Ze hebben een schuld van in totaal drie miljard euro op zich genomen.'' Om het kredietgeld te kunnen aflossen, dumpt menige zalmproducent nu ook jonge vis op de markt. Dat leidt tot nóg meer overproductie.

En dan was er nog die Brusselse maatregel ter bescherming van de Noorse zalmkwekers, de minimum importprijs. EU-landen moesten Noorse zalm voor minimaal 25 Noorse kronen per kilo importeren. ,,Daardoor is de macht van de tussenhandelaren gegroeid'', zegt analist Kerstens. Die konden de relatief dure zalm in een pakket met andere vissen toch gunstig aanbieden aan klanten in de EU. Nutreco, dat alleen zalm in huis heeft, kon dat niet. Het bedrijf moest zijn vis afzetten op de Noorse handelsmarkt, waar de prijs erg laag is. De opkomst van de tussenhandelaren heeft volgens topman Dekker tevens de vraag naar zalm in Europa gedrukt. Want daardoor is de markt versnipperd geraakt, en ontbreekt het aan sterke samenwerkingsverbanden tussen zalmproducenten en supermarktketens. Er worden geen campagnes gevoerd om de consumptie van zalm te stimuleren. Dekker: ,,In Amerika doen we dat wel. En het werkt.'' In Amerika is de vraag naar zalm de afgelopen jaren met gemiddeld 20 procent per jaar gestegen.

Brussel heeft eind mei de minimum importprijs opgeheven. De markt kan nu meer zijn werk doen. Maar enig effect ziet Dekker nog niet. ,,Toch zal en moet de sector een keer door een sanering'', zegt hij. ,,Het is de vraag hoe lang de banken de noodlijdende bedrijven blijven steunen.''

Volgens Dekker wil de industrie zelf ook niet inzien dat Chili de leidende rol van zalmproducent aan het overnemen is. De Amerikaanse markt voor diepgevroren zalm is al veroverd op Noorwegen. Dat komt onder meer doordat de Noorse kroon de laatste jaren zo sterk is geworden ten opzichte van de Chileense peso, die gekoppeld is aan de Amerikaanse dollar. Noorse zalm is daardoor erg duur geworden vergeleken met die uit Chili. Daar komt bij dat de loonkosten in Noorwegen hoog zijn. ,,Zelfs ongeschoolden in de fabriek verdienen goed'', zegt Dekker. De Noorse zalmindustrie zou meer moeten inzetten op innovatie, vindt hij. ,,Voorverpakte zalm, spiezen voor op de barbecue.'' Maar de meeste producenten houden vast aan bulkproductie.

Beleggers hebben het aandeel Nutreco het afgelopen jaar massaal gedumpt. ,,Zolang de situatie in Noorwegen onzeker blijft, tonen ze weinig interesse'', zegt analist Van Geest. Hij noemt Nutreco een ondoorzichtig bedrijf. Kerstens van Rabo Securities is positiever. Nutreco heeft, vergeleken met concurrenten, een goede positie. Met de redelijk stabiele verkoop van vis- en veevoer heeft het bedrijf een belangrijke geldmachine in handen. De voertak genereert nog steeds ruim de helft van de omzet, die vorig jaar 3,8 miljard euro bedroeg. Bovendien zijn de prijzen voor zalm in Amerika, en voor kip in Spanje, weer aan het klimmen.