Een ruilbeurs, een koelkast en sterretjespatiënten

Tbs-kliniek Veldzicht, met longstay-afdeling voor uitbehandelde patiënten, krijgt bezoek van een toezichtscommissie.

Na de lunch staat een korte wandeling op het programma. Onder begeleiding lopen de gasten, een psychiater, twee rechters, een oud-staatssecretaris, een gepensioneerde justitie-ambtenaar en een secretaris, door de hoge gangen van Forensisch Psychiatrisch Centrum Veldzicht naar het terrein achter het hoofdgebouw. Daar ligt de longstay-afdeling van de tbs-kliniek, een vliegende schotel-achtig bouwsel. Er verblijven twintig tbs-patiënten die zijn `uitbehandeld' maar die een te groot gevaar vormen om nog vrij te komen. Vooral pedoseksuelen en verkrachters.

Een oude man met sigaar laat zijn piepkleine cel zien. Hij heeft daar opvallend veel schoenen en horloges. ,,Ik doe iedere dag een andere om.'' Uit zichzelf vertelt hij dat ,,de douche maar vijf minuten werkt als je hem indrukt. Dan moet je klaar zijn''. Tegenover de afdeling ligt het sportveld, waar rood (tbs) voetbalt tegen wit (gymleraren in opleiding). Het tbs-team speelt alleen thuis.

De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, een onafhankelijk advies- en toezichtorgaan van de minister van Justitie, bezoekt om de paar jaar alle justitiële inrichtingen in Nederland. De Raad telt zo'n zestig leden: rechters, medici, advocaten, hulpverleners, wetenschappers en heeft verder onder meer tot taak recht te spreken over beslissingen van gevangenisdirecteuren. Doel van de toezichtbezoeken is te kijken of de rechtspositie van de gedetineerden gewaarborgd is en of justitie ook in andere opzichten naar behoren voor de `justitiabelen' zorgt. Of de bezoeken nog lang doorgaan, is onzeker: minister Donner overweegt ze te vervangen door ambtelijke inspecties.

Het bezoek aan Veldzicht neemt een dag in beslag, die de afvaardiging van de Raad hoofdzakelijk doorbrengt voor het pijporgel in het kerk- annex vergaderzaaltje van de kliniek. Veldzicht is twee jaar geleden voor het laatst bezocht. Kort daarvoor kreeg de kliniek als eerste in Nederland de beschikking over een longstay-afdeling. De Raad, beducht voor het ontstaan van een levenslange bewaarplaats voor probleemgevallen, heeft die ontwikkeling vanaf het begin kritisch gevolgd. Zo drong hij bij het ministerie aan op een onafhankelijke plaatsingscommissie voor de longstay. Nog voor de evaluatie van de eerste longstay is vorig jaar in Nijmegen een tweede geopend. Landelijk komen volgens de Raad naar schatting ongeveer 100 van de in totaal circa 1.300 tbs-patiënten voor verblijf op een longstay in aanmerking.

Directeur Dick Oppedijk van Veldzicht, een energieke kleine man met bakkebaarden, zit aan tafel bij de commissie eerst wat gespannen naar voren, om later achterover te leunen met de armen over elkaar. Dagvoorzitter Yvo van Kuijck, raadsheer en vice-president van het gerechtshof in Arnhem, vraagt hem hoe het systeem van `aselecte plaatsing' van patiënten functioneert. Dit kwam vier jaar geleden in de plaats van een gewogen selectie, waarbij patiënten werden geplaatst in de kliniek die het best op hun behandeling was toegerust. Doel was dat alle klinieken alle patiënten op dezelfde manier zouden gaan behandelen. Welke gevolgen heeft dit voor Veldzicht gehad? Oppedijk: ,,Ik durf er mijn hand voor in het vuur te steken dat wij nog steeds de enige zijn die nooit een patiënt weigert. Wij zijn een rijksinrichting waar de minister altijd op terug moest kunnen vallen. Er is nu aselecte toewijzing, maar daarnaast is er een circuit van moeilijke patiënten die men in tweede instantie toch kwijt wil en aanbiedt ter ruiling.''

,,Wij kregen het idee dat er eigenlijk een soort ruilbeurs is'', zegt Mieke van der Vaart, een rechter uit Amsterdam in een leren jasje.

,,Dat klopt'', zegt Oppedijk.

,,De selectie is dus afgeschaft en vervangen door een veel minder transparant systeem'', concludeert psychiater Remmers van Veldhuizen.

,,Dat ben ik met u eens'', zegt Oppedijk. ,,Er is een regel dat een patiënt binnen drie jaar moet worden overgeplaatst als de behandeling stagneert. Er wordt weleens gezegd: die patiënt is al langer dan drie jaar bij jullie, dus die kan naar ons en dan krijgen jullie deze.''

In de loop van de dag blijkt dat binnen Veldzicht een andere afdeling eigenlijk meer problemen geeft dan de longstay. Het betreft de zogeheten Intensive Care Unit (ICU) voor `sterretjespatiënten', een vriendelijke naam voor zeer agressieve patiënten en tbs'ers met een gijzelingsverleden. Alleen Veldzicht en de andere rijksinrichting, de Van Mesdagkliniek in Groningen, hebben zo'n afdeling, nu anderhalf jaar. Het is de bedoeling dat patiënten er maximaal twee jaar blijven.

In Veldzicht is tot nu toe geen van de twaalf sterretjespatiënten geschikt bevonden om de afdeling weer te verlaten. Ze komen weinig buiten, hebben geen verlof en nauwelijks contact met mede-patiënten. Volgens directeur Oppedijk verblijft de meerderheid hoofdzakelijk in de isoleercel, soms maanden. ,,Je kreeg de situatie dat bijna niemand op de afdeling was. Iedereen zat in de separeer. Voor het personeel gaf dat weinig werkplezier.'' Op de ICU is het ,,werken op de vierkante centimeter'', vertelt een sociotherapeut aan de commissie. ,,Heel basaal, heel klein. Als je eerst iemand lucht in hand- en voetboeien en die zit na anderhalf jaar naast je met mes en vork te eten, dan is dat prachtig.'' Echte calamiteiten hebben zich nog niet voorgedaan, zegt ze. Er is twee keer een gijzelingspoging verijdeld en een patiënt heeft een sociotherapeut geslagen.

De patiëntenraad heeft geen problemen met het `separeerbeleid', zo blijkt als vier patiënten aanschuiven in het kerkzaaltje. Stevige mannen, die in nederige stilte de vragen van de commissie afwachten. Ze tonen zich redelijk tevreden over het leven in de kliniek. Over het eten geen klachten. ,,Ik heb in de bajes gezeten, daar was het veel minder.'' Als rechter Van der Vaart informeert naar hot items, blijkt er maar één te zijn: het inzagerecht in de dossiers. ,,In geval van een conflict kun je nooit de bron opzoeken.'' De voorzitter van de patiëntenraad wil verder nog weten of hij recht heeft op een koelkast op zijn kamer. ,,Daar gaan we achteraan'', zegt Van Kuijck.

Aan het eind van de dag komen alle gesignaleerde knelpunten nog een keer voorbij in een nagesprek met directeur Oppedijk. ,,Hoeveel patiënten zitten nog steeds op de sterretjesafdeling als wij over twee jaar weer komen'', wil psychiater Van Veldhuizen weten. Oppedijk kan dat niet zeggen. ,,Formeel krijgen wij iemand twee jaar. Daarna kunnen we zeggen: nu ergens anders naar toe, maar in de praktijk komt het erop neer dat wij er weer iets mee moeten. Wellicht longstay.'' De longstay zelf komt niet meer ter sprake. In haar rapportage over het bezoek uit de commissie haar zorgen over de `ruilmarkt' voor tbs'ers en de lange periodes die sterretjespatiënten doorbrengen in de isoleercel. Over het geheel genomen krijgt Veldzicht een voldoende.