De leugen op het gezicht

Laat uw mond openzakken. Trek de mondhoeken naar beneden. Probeer ondertussen de wangen op te trekken, alsof u de ogen tot spleetjes knijpt. Houd de spanning tussen de opgetrokken wangen en de neergetrokken mondhoeken vast. Richt de ogen naar beneden en laat de bovenste oogleden zakken. En, voor de echte talenten: trek de binnenste hoeken van de wenkbrauwen op. Een manier om verdrietig te kijken? Niet alleen. Het is ook een manier om je verdrietig te vóelen. Een bijbehorende gedachte komt vanzelf.

Method acting is niet zo moeilijk. Liegen ook niet. Het doorzien van opzettelijk opgeroepen gezichtsuitdrukkingen is geen natuurtalent. Des te mooier dat psycholoog Paul Ekman zich ermee bezighoudt. In Gegrepen door emoties geeft hij zicht op de mogelijkheden van het menselijk gezicht en de verrassende een-tweetjes die het met de emoties kan opzetten. Een flink deel van het boek is een eersteklas veldgids voor het herkennen van emoties in het wild. Verrassing, verdriet, vrees en vele anderen – ze worden door een model in al hun fasen getoond en door Ekman minutieus geduid. Daar gaat een uitvoerige verhandeling aan vooraf over gemoedsaandoeningen, hun uitdrukking en de beheersing daarvan.

Ekman is de expert op dit zelden bestudeerde gebied. In Telling lies (vertaald als De leugen ontmaskerd) bekeek hij vooral bedrog met gelaatsuitdrukkingen. Nu gaat het om het hele scala aan oprechte en geveinsde gevoelens. Hij beschrijft levendig en toegankelijk zijn academische en uit het leven gegrepen observaties. Af en toe met een onversneden therapeutische inslag. Hoe bijvoorbeeld om te gaan met de refractaire periode van een heftige negatieve emotie? Dat is de fase waarin je verbeten informatie en overwegingen uitsluit die de reden voor die emotie ontkennen of relativeren. Handig voor wie vaak met de brokken zit van een te eerlijke opstelling.

Dit boek geeft ook een overzicht van zijn werk vanaf 1955. Ekman, hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Californië, heeft wat gehaast gebruik gemaakt van de laatste natuurvolken die nog niet door televisie zijn beïnvloed. Zo kon hij voor cultureel ingestelde sceptici aantonen dat de basisemoties en de uitdrukking daarvan universeel zijn voor de menselijke soort. Dat roept in een steeds massaler communicerende wereld een vraag op. Het zou aardig zijn om uit te zoeken of de commerciële Amerikaanse school van kunstmatige gezichtsuitdrukkingen, op zijn best geëtaleerd in sitcoms, wereldwijd school maakt bij echte mensen in het dagelijkse leven. Sluiten die geforceerde sjablonen voor twijfel, geamuseerdheid of afkeuring nog net genoeg aan bij onze biologie, of staan ze er te ver van af en zijn ze alleen maar geschikt voor instant vermaak van de emotioneel verblinde televisiekijker?

Ekman zelf is overigens een wèl overtuigend Amerikaans acteur. Tijdens een interview leek hij een vol uur lang monter, extravert en vooral lachgraag Amerikaans – en oprecht bovendien. Daarna vertrouwde hij me toe, ondertussen aan flinke maagpijnen te lijden.

Paul Ekman: Gegrepen door emoties. Wat gezichten zeggen. Vertaald door Sonja van 't Hof. Nieuwezijds, 285 blz. €22,95

    • Frans van der Helm