Angst en hoop

Hoe komen we tot beslissingen onder onzekere omstandigheden? Volgens de economische theorie nemen we alle verschillende opties onder de loep en beoordelen we vervolgens de kans dat die zich voordoen en hun aantrekkelijkheid. Economen geloven niet echt dat iedereen zich op zo'n koelbloedig rationele manier gedraagt, maar wel dat op competitieve markten de prijs wordt bepaald door degenen die doen alsof.

Maar in de echte wereld worden beslissingen vaak genomen op momenten dat mensen overmand worden door hevige emoties, die op hun beurt een beslissende invloed op de loop der gebeurtenissen kunnen uitoefenen. Een kleine groep economen begint dit eindelijk in te zien. Voor hen is het nemen van risico's geen kwestie van objectieve berekening. Het is eerder iets dat nauw verbonden is met subjectieve emoties.

We zijn allemaal grootgebracht met het geloof dat gevoelens en emoties het besluitvormingsproces belemmeren. Die aloude veronderstelling werd een paar jaar geleden ter discussie gesteld door de Amerikaanse psychiater Antonio Damasio in zijn boek Descartes' Error (De vergissing van Descartes). Damasio beschreef de toestand van een van zijn patiënten met een beschadiging van de voorste hersenkwab. Deze persoon beschikte nog steeds over vele vermogens, waaronder dat van ”essentiële kennis, belangstelling en herinnering; zijn spraakvermogen was onberispelijk; hij kon berekeningen uitvoeren en hij kon de logica van een abstract probleem aanpakken.” De enige gebruikelijke eigenschap die de patiënt leek te missen, was het vermogen om gevoelens te ondergaan. Je zou geneigd zijn te denken dat zo'n persoon wel eens een grote voorsprong op de rest van ons zou kunnen hebben.

Die veronderstelling had niet méér bezijden de waarheid kunnen zijn. De patiënt had niet slechts zijn gevoelens verloren, ook zijn beoordelingsvermogen was diepgaand aangetast. In een gokexperiment kwam Damasio erachter dat de patiënt met de hersenbeschadiging de neiging had om buitensporige risico's te nemen. In intellectuele zin begreep hij de risico's wel, maar hij miste bij het nemen ervan – in de woorden van Damasio – 'anticiperende gevoelens'. Daardoor herhaalde hij fouten die gewone mensen wisten te vermijden. Damasio concludeerde dat, in tegenstelling tot de theorie van Descartes waarin lichaam en geest evenals rationaliteit en emotionaliteit gescheiden worden, gevoelens van cruciaal belang zijn voor het nemen van doelmatige beslissingen in ons dagelijks leven.

Dat wil nog niet zeggen dat gevoelens ons altijd in de juiste richting sturen. Integendeel. In een recente bijdrage aan het tijdschrift Psychological Bulletin, getiteld `Risico als gevoelens', betogen psycholoog George Lowenstein en zijn collega's dat de invloed van gevoelens op het inschatten van risico's afhankelijk is van diverse factoren: de intensiteit waarmee een persoon een uitkomst verwacht, zijn persoonlijke blootstelling aan de gevolgen daarvan en zijn conditioneringsgeschiedenis. Een uitkomst die bijzonder intens is kan een instinctieve reactie veroorzaken, die hen ertoe aanzet het risico te overschatten en een slecht besluit te nemen.

Volgens Lowenstein staan gevoelens over risico's grotendeels los van veranderingen in de mate van waarschijnlijkheid. Bovendien worden emotionele inschattingen van risico's enorm beïnvloed door het tijdsverloop. De angst neemt toe naarmate een ongewenste gebeurtenis naderbij komt. Soms voedt de angst zichzelf; paniek is dan het gevolg.

Paul Slovic, een pionier op het gebied van de relatie tussen de gedragspsychologie en de persoonlijke financiën, heeft Damasio's ideeën verwerkt in een andere publicatie, getiteld ”Het heuristisch affect”. Slovic en zijn medewerkers opperen dat onze emotionele oordeelkundigheid van tijd tot tijd kan worden gemanipuleerd door degenen die ons gedrag willen controleren. Zij noemen roken als voorbeeld. Jongeren gaan roken omdat er geen directe gezondheidsrisico's zijn en omdat roken in tabaksreclames wordt geassocieerd met plezierige activiteiten (rijden in sportauto's, zeilen in jachten, enz.)

Slovic wijst er ook op dat de kracht van onze gevoelens ten aanzien van het nemen van risico's, en de invloed daarvan op onze beslissingen, worden beperkt door onze ervaringskennis. In de moderne wereld moeten de meeste risico's ervaren worden om begrepen te kunnen worden.

In mijn optiek biedt de hypothese van risico-als-gevoel inzicht in de huidige toestand van de aandelenmarkten in de wereld. Je had mogen verwachten dat marktdeelnemers, nog maar drie jaar na het uiteenspatten van een van de grootste speculatieve luchtbellen in de geschiedenis, buitengewoon afkerig van het nemen van risico's zouden zijn. Dat is duidelijk niet het geval. Integendeel, overal om ons heen lijken steeds weer nieuwe zeepbellen op te duiken – op de markten voor overheidsobligaties, junk bonds, internetaandelen, biotech-aandelen, enz.

Waarom onderschatten mensen risico's zo snel na hun recente vergissingen? In de eerste plaats is het monetair en fiscaal beleid van de Verenigde Staten er de afgelopen drie jaar op gericht geweest speculanten te ontlasten van de effecten van hun gedrag. Als gevolg daarvan zijn zij niet zo afkerig ten opzichte van het nemen van risico's als zij anders misschien waren geweest. In de tweede plaats blijft de angst voor een financiële implosie op een afstand. Over het geheel genomen worden mensen overtuigd door de geruststellende woorden van de centrale bankiers, die vertrouwen vragen en zekerheid beloven. De recente val van de aandelenmarkten heeft niet dezelfde intensiteit als de beurskrach van 1929, toen speculanten zich uit pure wanhoop van wolkenkrabbers stortten. Met andere woorden: de hypothese van risico-als-gevoel werpt licht op de manier waarop mensen door de indekking tegen risico's ertoe worden verleid nog grotere risico's te nemen.

Of deze manipulatie van de risicoperceptie van het grote publiek op de langere termijn succes zal hebben, is een andere vraag. De markteconomie functioneert goed als mensen de aard van de risico's die zij nemen doorzien. Die risico's kunnen niet alleen intellectueel begrepen worden, zij moeten ook worden gevoeld. Degenen wier gevoelens jegens het nemen van risico's zijn afgestompt, zullen slechte beslissingen blijven nemen. Of, zoals George Santayana opmerkte, ”zij die niet leren van de geschiedenis zijn gedoemd haar te herhalen”.

Edward Chancellor is redacteur van Breaking Views. Zie ook www.breakingviews.com.

Vertaling: Menno Grootveld