Schrijf de Pax Americana niet te snel af

Elke gedachte dat de tegenslagen in Irak de Amerikanen ertoe zouden brengen zich minder met de wereld te bemoeien, is prematuur. En dat is maar goed ook, betoogt Arend Jan Boekestijn.

Hoewel in Irak de bewijzen van de onvoorstelbare wreedheid van het voormalige regime zich opstapelen, lijkt het wel of de tegenstanders van de oorlog blijven terugverlangen naar het tijdperk-Saddam. Met grote gretigheid wordt het uitblijven van de vondst van wapens voor massavernietiging en de negatieve berichtenstroom over de problemen van de wederopbouw aangegrepen om het vooroorlogse gelijk te halen. Zelfs wordt het einde van de Pax Americana gepredikt.

Iedereen die zich vrolijk maakt over het uitblijven van de vondst van wapens moet op z'n minst drie vragen beantwoorden. Waarom zou Saddam die afschuwelijke sanctiepolitiek van de Verenigde Naties hebben getrotseerd als hij niets te verbergen had? Vriend en vijand zijn het erover eens dat Saddam wapens voor massavernietiging bezat toen hij in 1998 de inspecteurs eruit gooide. Waarom zou hij deze zelf tijdens de inspectieloze periode 1998-2002 hebben vernietigd, terwijl niemand hem daartoe dwong? En waarom vonden in november 2002 niet alleen zo'n beetje alle inlichtingendiensten van de wereld dat Saddam wapens bezat, maar gold dat ook voor alle leden van de Veiligheidsraad?

Het is dus nogal vroeg voor de tegenstanders van de oorlog om hun gelijk te halen. Dat geldt helemaal voor de tegenwoordig populaire stelling dat het vermeende Amerikaanse unilateralisme het einde van de Pax Americana inluidt. Zo bevat het laatste nummer van de Internationale Spectator artikelen waarin de zwanenzang over de Pax Americana doorklinkt.

Het idee dat de Pax Americana binnenkort ten grave zal moeten worden gedragen ligt niet voor de hand. Allereerst is de dodelijke combinatie van schurkenstaten met massavernietigingswapens en het gemondialiseerde terrorisme niet alleen een probleem voor de VS, maar ook voor Europa. Na lange aarzeling zijn zelfs de linkse Europese politieke partijen tot de conclusie gekomen dat er toch een probleem is als iemand meent dat de enige goede westerling een dode is. Landen als Frankrijk en Duitsland kunnen op de lange termijn niet een politiek volhouden waarin zij claimen terrorisme te bestrijden en tegelijkertijd stilletjes hopen dat de Amerikanen in Irak vastlopen. Europa kan simpelweg niet zonder Washington indien het echt wat wil doen aan terrorismebestrijding.

In de tweede plaats is de gedachte dat de stabiliteit van de wereld niet in gevaar komt als het Amerikaanse experiment in Irak zou mislukken, van een onvoorstelbare naïveteit. Hoe moeilijk de natievorming in Irak ook is en zal zijn, we zijn hier letterlijk en figuurlijk gedoemd tot succes. Als de VS en de overige deelnemende landen voortijdig Irak verlaten, dan impliceert dat niet minder dan het volledige bankroet van de Amerikaanse strategie van de preventieve aanval. Elke terroristische cel in de wereld zal er hoop uit putten, en Irak zelf zal weer een broeinest worden van terroristische activiteiten. Irak zal zich weer laten gelden als een schurkenstaat die vroeg of laat een bondgenootschap zal aangaan met het over de wereld verspreide terrorisme. Vergeet niet dat de bescheiden banden tussen Al-Qaeda en Saddam niet betekenden dat de laatste geen banden onderhield met andere terroristische groeperingen. Curieus genoeg zijn het juist de inlichtingendiensten van de landen die de strategie van de preventieve aanval het meest bekritiseerden, die ons zoveel hebben geleerd over Saddams banden met terroristische groeperingen.

In de derde plaats is er, zoals de gaullist Jean-Claude Casanova helder uitlegt in Le Monde van 24 juli, nu geen serieus tegenwicht voorhanden tegen de Amerikanen. De as Parijs-Berlijn-Moskou die zich heeft gevormd tegenover de as Washington-Londen-Madrid-Warschau-Rome, is namelijk onrealistisch, immoreel en illusoir. Onrealistisch omdat de leden van deze as te verdeeld zijn en te weinig gewicht in de schaal leggen om de Amerikanen werkelijk te kunnen beïnvloeden. Immoreel omdat het hier een samenwerking betreft tussen twee democratische staten en een autocratisch land dat mensenrechten, persvrijheid en nationale zelfbeschikking aan zijn laars lapt. Illusoir omdat een terugkeer van de Duitse christen-democraten in het regeringspluche het einde van de oppositie tegen Washington inluidt. Ook illusoir omdat Moskou nu slechts geïnteresseerd is in samenwerking met Parijs om zo de eigen geprivilegieerde positie ten opzichte van Washington te versterken.

Neen, de Pax Americana wankelt nog niet. Betekent dit dan dat het Amerikaanse unilateralisme geen gevaren in zich bergt? Elke hegemoon leeft gevaarlijk. Niemand kan echter ontkennen dat zonder de Amerikaanse houding Saddam nog steeds VN-resoluties aan zijn laars zat te lappen. Natuurlijk was het mooier geweest als de Amerikaanse diplomatie aan de vooravond van de oorlog had geleid tot een multilaterale benadering. It takes, however, two to tango. En de Brits Amerikaanse poging om tot op het laatste moment een oorlog te voorkomen door te trachten via militaire druk Saddam vreedzaam te laten ontwapenen, impliceerde dat de diplomatieke weg niet te lang kon worden gevolgd. Diplomatie was toch al lastig omdat de Frans-Duits-Russische uitholling van de sanctiepolitiek het vreedzame alternatief van de indamming ondermijnde, en daarmee de geloofwaardigheid van de tegenstanders van de oorlog.

Van Washington werd eigenlijk verlangd dat het bereid was meer hypocrisie aan de dag te leggen jegens de internationale rechtsorde. Bush kon zijn oorlog krijgen zo lang het maar leek dat hij zich aan de regels van de Veiligheidsraad hield. Dat was niet zo'n gekke gedachte. Het is altijd beter net te doen of de internationale rechtsorde boven alles gaat. Macht is altijd sterker als het de glans van legitimiteit heeft. In Europese hoofdsteden slaapt men immers altijd beter in de gedachte dat er met hen rekening wordt gehouden. Het was echter precies de mythe van de heilige rechtsorde die de Amerikanen historisch niet gewend zijn zomaar te omarmen. Voor een grote mogendheid is internationaal recht altijd meer een instrument dan een doel. Bovendien had Kosovo al geleerd dat het Russische veto geen andere keus liet dan interventie buiten de VN om.

Voor de Oude Wereld zit er niet veel anders op dan eens de handen uit de mouwen te steken in Irak en serieus na te denken over de noodzaak van preventieve aanvallen. Pas als zal blijken dat Bush en Blair de informatie over het wapenbezit van Saddam moedwillig hebben opgeklopt komt de Pax Americana pas echt onder druk te staan. Dan nog dient men echter te beseffen dat het gewraakte uraniumdossier slechts een onderdeel was van de bewijsvoering waarvan nog steeds niet aangetoond is dat deze onjuist is. Mocht dat toch het geval zijn dan is het gedaan met de geloofwaardigheid van de strategie van de preventieve aanval. Het terrorisme zal er wel bij varen.

Arend Jan Boekestijn is historicus en verbonden aan de Universiteit Utrecht.