Montenegro en Servië: hoe gaan we uiteen?

De unie Servië en Montenegro, geesteskind van Javier Solana, werkt niet. Nu al wordt in Belgrado en Podgorica hardop gedacht aan de manier waarop tien jaar geleden de Tsjechen en Slowaken uiteen gingen.

De unie Servië en Montenegro bestaat nauwelijks een half jaar, maar leidende politici uit beide republieken komen nu al openlijk tot de conclusie dat de door de Europese Unie opgelegde constructie niet werkt en dat een vreedzame scheiding een beter uitzicht op Europese integratie biedt dan een voortzetting van de afgedwongen unie.

Gisteren bespraken in de Montenegrijnse hoofdstad Podgorica de voorzitter van het Montenegrijnse parlement, Ranko Krivokapic, tevens leider van de Montenegrijnse sociaal-democraten, en de leider van de hervormingsgezinde Servische partij G17 Plus, Miroljub Labus, de stand van zaken in de unie, die in februari van dit jaar het oude Joegoslavië verving. Hun gezamenlijke conclusie: de unie is niet de beste oplossing voor wat beide landen het liefst willen, Europese integratie.

,,Ik denk dat het beter is voor ons om te proberen elk afzonderlijk de Europese Unie binnen te komen'', zo zei Miroljub Labus, die op 14 maart als vice-premier van Joegoslavië vorig jaar een van de ondertekenaars was van het Akkoord van Belgrado, dat aan de wieg van de nieuwe unie stond. ,,De afgelopen zes maanden hebben bewezen dat het huidige model niet functioneert en een belemmering vormt voor de integratie.''

De unie Servië en Montenegro is een Brussels bedenksel: in de hoop een eind te maken aan de permanente roep om onafhankelijkheid vanuit Montenegro bedacht Javier Solana, bij de EU verantwoordelijk voor buitenlands en veiligheidsbeleid, de nieuwe constructie. De twee Joegoslavische deelrepublieken Servië en Montenegro zouden in een zo los mogelijke unie verder gaan, met maximaal zelfbestuur. Na drie jaar zouden ze in een referendum mogen beslissen of de unie bevalt of niet, met andere woorden: of ze voor de onafhankelijkheid zouden kiezen of niet. Die pil was bitter, vooral voor de Montenegrijnen, die de onafhankelijkheid waarnaar ze al jaren streefden voor drie jaar in de ijskast zagen verdwijnen. Maar de pil werd onder maximale druk van Solana geslikt, ook al had niemand vertrouwen in de vreemde constructie.

In de praktijk bestaat de unie uit een mager overkoepelend kader van een uniepresident, tevens premier, en vijf unieministeries, plus een vooralsnog indirect gekozen gemeenschappelijk parlement, maar de unie fungeert in een land met twee gescheiden economische systemen, twee douanesystemen, twee juridische systemen en twee valuta. Er is geen gemeenschappelijke begroting, geen gemeenschappelijke markt, geen gezamenlijk Hooggerechtshof. Er is één leger, maar de Servische en Montenegrijnse militairen dienen in hun eigen republiek. Het gemeenschappelijke dak bestaat voornamelijk uit gaten boven twee republieken die als vanouds hun eisen separate gang gaan en dat ook het liefst willen blijven doen. Wat is een unie waarin de ene partner wat het aantal inwoners betreft zestien keer zo groot is als de andere en waarin beide partners al vele jaren alleen maar verder uit elkaar groeien?

Eerder dit jaar oordeelde de `denktank' International Crisis Group al dat de unie Servië en Montenegro (SeM) legitimiteit ontbeert en in de praktijk niet zal werken. De unie is, aldus de ICG, het resultaat van de ,,onnodige obsessie'' van de Europese Unie om Servië en Montenegro als één staat te redden. ,,De internationale gemeenschap moet bereid zijn zich neer te leggen bij wat de republieken zelf willen.'' De vroegere Joegoslavische president Dobrica Cošic noemde de unie eerder al ,,een doodgeboren kind'' en Miroljub Labus sprak van ,,de grootste mislukking van mijn leven''.

Die woorden nam Labus gisteren na overleg met de Montenegrijnse parlementsvoorzitter niet in de mond. Maar hij maakte er geen geheim van dat hij de unie wel degelijk als een mislukking beschouwt. ,,Tijdens de onderhandelingen over het Akkoord van Belgrado dacht ik dat de gemeenschappelijke staat tot elke prijs moest worden gered en dat dat de snelste weg naar de EU zou zijn. Een jaar later zie ik dat dat niet werkt. Het resultaat is dat de staatsunie van een snelle op een langzamere trein richting integratie is overgestapt.''

Het Akkoord van Belgrado, de geboorteakte van het nieuwe `land', bevatte de garantie dat de vorming van de unie de Europese integratie niet zou vertragen, aldus Labus, vandaag geciteerd door het nieuwsbulletin VIP. Het tegendeel is het geval. Servië en Montenegro, aldus Labus, zouden als onafhankelijke staten sneller aansluiting vinden bij Europa.

Labus zinspeelde gisteren in Podgorica alvast op een scheiding naar het voorbeeld van Tsjechië en Slowakije, die tien jaar geleden in hun `fluwelen scheiding' het oude Tsjechoslowakije ontmantelden en elk hun eigen gang gingen. ,,Over tien jaar zeggen we precies wat de Tsjechen en Slowaken nu zeggen. Als zij niet uit elkaar waren gegaan en hun rekeningen hadden vereffend zouden ze zich nooit bij de Europese Unie hebben aangesloten.''