`Eine schöne dicke Melone'

Het Limburgse dorp Vaals ligt tegen Aken aan, maar de winkeliers die steenrijk werden van de Duitse kooptoeristen praten liever niet met hun buren. Ze komen toch wel.

Op het parkeerterrein in het centrum van Vaals laadt Wilfried Schmidt twee plastic zakken met groente en fruit in de achterbak van zijn Mercedes. ,,Dat is in Vaals lekkerder, verser en goedkoper. Dat scheelt zeker een euro per kilo.'' Hij komt bijna elke dinsdag, als het markt is in Vaals, uit zijn woonplaats Aken. Het is voor hem nog geen tien minuten rijden. Schmidt smijt de achterklep van zijn auto dicht. Hij loopt terug naar zijn vrouw, die op een terras wacht met nog een paar tassen. ,,Het waren te veel boodschappen om in één keer te dragen.''

Duizenden Duitsers overspoelen elke dag de kleine Limburgse gemeente Vaals (8.700 inwoners). Vooral op de wekelijkse marktdag is Duits de voertaal. In de straat naar de markt zijn 24 van de 30 parkeerplaatsen bezet door auto's met witte nummerborden die beginnen met de letters AC, Aachen. Een stadswacht regelt het verkeer dat voorzichtig rijdt tussen een stroom mensen die van en naar het marktplein wandelen. Op de markt is vooral kaas, groente, fruit en kleding te koop. Vier kramen verkopen vis, onder meer Matjes-Heringe. Twaalf mensen staan in de rij voor gefrituurde vis, die wordt opgegeten aan lange tafels. Een draaiorgel speelt Sinterklaas Kapoentje.

,,Eine schöne dicke Melone'', schreeuwt een verkoper bij een groente- en fruitkraam. Hij gooit een rode mango in een dunne witte plastic zak.

,,Und jetzt dabei eine Mango!''

,,Und die letzte weisse frische süsse Traube. Ohne Kerne!''

,,Und sinaasappelen'', en hij gooit een net van twee kilo in de zak. ,,Hallo! Vitaminen!''

,,Und noch eine nectarine.''

,,Und nóch eine nectarine.''

,,Und nóch eine, und nóch eine, und nóch eine. Alles für fünf euro!'' Drie voorbijgangers reiken ongeduldig hun bankbiljetten naar de verkoper.

Vaals werd na de Tweede Wereldoorlog rijk door het Duitse kooptoerisme. Enkele producten waren veel goedkoper dan in Duitsland. Vooral koffie, sigaretten, boter, fruit en diesel. Hoewel de prijsverschillen de laatste vijf jaar zijn verminderd, verkoopt de supermarkt C1000 elke week 2.000 pondspakken koffie aan Duitsers. Bij de drie andere supermarkten is het niet anders. Pal voor de grens met Aken zijn een paar winkeltjes gevestigd die vrijwel alleen koffie en sigaretten verkopen. Silvio Weerenbeck krijgt elke dag honderden Duitsers in zijn winkel. Bepaalde merken sigaretten zijn 20 à 40 eurocent goedkoper, voor koffie loopt het voordeel op tot 60 cent per pondspak. Ook de restaurants profiteren: veel Duitsers drinken na het winkelen een kop koffie met gebak in een van de acht lunchrooms aan de Maastrichterlaan.

,,Het enige dat winkeliers hier aan marketing doen, is elke ochtend de deur van hun zaak openen'', vertelt bestuurslid Ton Ooms van de Federatie Ondernemers Vaals (FOV). Hij werkt in een restaurant op het Drielandenpunt en was tot vorig jaar bedrijfsleider van supermarkt C1000, die toen voor ruwweg de helft van haar omzet afhankelijk was van Duitse klanten. Ooms had een deel van zijn assortiment afgestemd op bezoekers uit Aken en bood veel Duitse koffie aan, Duitse sigaretten, Knödel, Speckkuchen `en dat soort gekke dingen'.

Vaalser ondernemers varen wel bij de 250.000 Akenaren, maar contact met deze stad vinden ze niet nodig. Onderlinge afstemming van bijvoorbeeld marktdagen of koopavonden, in ieder geval in de Akense wijken die grenzen aan Vaals, vinden ze overbodig. Dan is Aken concurrent.

De middenstand van Vaals wil graag houden wat hij heeft en is wars van samenwerking op alle niveaus: de winkeliers praten niet met omliggende gemeenten of met hun eigen gemeentebestuur. Ook onderling is veel wantrouwen. Al jaren kwakkelt de FOV, omdat die te duur zou zijn of omdat winkeliers bang zijn dat de concurrentie er ideeën opdoet. ,,Vooral oudere werknemers zijn kortzichtig'', vindt Ooms. ,,Ik heb binnenskamers wel eens harde noten gekraakt over die parmantige houding.''

In een poging Duitse kooptoeristen van Vaals af te pakken, investeerden de omliggende dorpen Gulpen en Simpelveld in moderne winkelvoorzieningen. Zij zagen dat Vaals weinig deed: er is geen restaurant van niveau, winkelgebieden liggen verspreid door het dorp en het productenaanbod is smal. ,,Het aantal Duitsers dat Vaals bezoekt is nog groot, maar het neemt wel af door allerlei oorzaken'', erkent wethouder John van Dijk (Economische Zaken). Hoewel Aken, net als de rest van Duitsland, sinds dit jaar zijn winkels op zaterdag niet meer om twee uur 's middags maar pas om zes uur sluit, reageerde ondernemend Vaals niet. Op maandag blijven de meeste winkels dicht en winkeliers blijven verdeeld over de koopavond: de ene helft is dan open, de andere helft dicht.

In opdracht van het gemeentebestuur schreef onderzoeksbureau Etil vorig jaar een rapport, waaruit bleek dat gebrekkige communicatie het grootste obstakel voor vooruitgang van Vaals was. Etil hekelde de apathie bij winkeliers: ,,Ze investeren niet in kwaliteitsverbetering van gevels, etalages, interieur, artikelen, beheer en onderhoud van panden.''

De gemeente werd bekritiseerd vanwege het `zwakke' niveau van de openbare ruimte, de `klantonvriendelijke' bereikbaarheid en omdat ze met buurgemeenten ,,geen relaties tot stand brengt''. Brieven van ondernemers werden niet beantwoord of raakten zoek en het bestuur moest van de onderzoeker afscheid nemen van de `loopgravenstrategie'. Meest verontrustend vond Etil dat bezoekers van Vaals de kwaliteit ,,aanzienlijk lager'' inschatten dan de inwoners.

Sinds de publicatie van het rapport is er weinig gebeurd. Gemeentebestuur en winkeliers ruziën nu over de ontwikkeling van het bedrijfsterrein van een voormalige naaldenfabriek. De gemeente wil er een woontoren bouwen met op de begane grond winkels, maar de middenstand vreest concurrentie.

Van Dijk meent dat hiervan geen sprake is, omdat nieuwe winkels Vaals juist aantrekkelijker maken voor Duitsers. ,,Het dorp klaagt dat we het bedrijfsterrein verpesten. Ik begrijp die houding niet. We hebben hier wel een beetje een kankermentaliteit.'' Ooms zit in een spagaat, want ook het FOV-bestuur vindt dat er meer winkels in Vaals moeten komen. Het leek een paar maanden goed te gaan tussen gemeente en middenstand, zegt Ooms: ,,We zitten nu weer even in een dipje.''