Op Soweto's dansvloer vervagen de verschillen

In `Diepkloof' kruipen Zuid-Afrikaanse en Nederlandse dansers in de huid van de ander. Stevige discussies moeten leiden tot vlammende dans.

De lunch in een restaurant buiten Johannesburg komt als geroepen. De Nederlandse theatermaker Nita Liem en dramaturg Bart Deuss lijken twee weken werken sinds hun aankomst al doodmoe van de stad. Op de ochtend van de afspraak laat de Beyers Naudé, een van de grote verkeersaders die Johannesburg met de rest van Afrika verbindt, eerst alleen depressie zien. Neonlichten knetteren aan de gevels van de eindeloze verzameling autowerkplaatsen aan de rand van de stad. Rollen prikkeldraad en hoge muren, als barricaden tussen eerste en derde wereld, brengen het gesprek op Zuid-Afrika's obsessie met misdaad. Hoe na zonsondergang de straten hier angstaanjagend leeg zijn. Angst heeft het drukke stadsleven zoals ze het kennen van Amsterdam en Rotterdam, lang geleden uit Johannesburg gezogen.

Dan, voorbij de afslag naar Muldersdrift, maakt de stad plaats voor het glooiende platteland. Ruimte. De ramen mogen weer open en de geur van de Afrikaanse grond komt de auto binnenwaaien. Er wordt gelachen over het Hollandse chagrijn, het gebrek aan horizon en bewegingsvrijheid, de bouwverslaving en de files. En dan komt ook de vraag: waar wil ik zijn? In Johannesburg, of toch liever in Amsterdam? Het thema staat centraal in het dansproject met de werktitel Ludic Liminality. De Amerikaanse danshistorica Sally Sommer heeft die term ooit uitgelegd als ,,speels ertussenin zitten''. De spelers hebben de onuitspreekbare titel stilletjes vervangen met `Diepkloof', naar een buitenwijk in Soweto. ,,We brengen twee werelden bij elkaar en hopen op een centrifuge van aantrekken en afstoten, van herkenning en verwondering'', legt Liem uit in het restaurant, met uitzicht op een tuin vol zebra's en giraffen.

Liem regisseert het project samen met de Zuid-Afrikaanse danser en choreograaf Moeketsi Koena. De uitvoerders zijn zes dansers, drie Nederlandse en drie Zuid-Afrikaanse, die samen eerst vier weken in Zuid-Afrika doorbrengen. In oktober komt de ploeg opnieuw samen in Amsterdam. Het eindproduct is danstheater gebouwd op de ervaringen van de spelers in en tussen Johannesburg en Amsterdam. ,,Het is een poging om in de huid van de ander te kruipen'', zoals Liem zegt.

Zuid-Afrika en Nederland hebben al veel van elkaar gezien. Nederlandse schrijvers als Gerrit Komrij en Adriaan Van Dis en zangers als Herman van Veen en Stef Bos gebruiken de taal al jaren als brug tussen twee werelddelen. Websites als `kijken en bekeken worden' maken wekelijks melding van nieuwe uitwisselingen tussen Nederland en Zuid-Afrika. Ludic Liminality legt de onvermijdelijke botsingen bloot bij zulke interlands, als reality-tv waarin zelfs de meest strategische deelnemer niet weet te ontsnappen aan zijn oerinstincten. Na de eerste aftastende gesprekken vloeien er uiteindelijk tranen. ,,Stel ik dan niets voor als ik nog nooit in een gewelddadige situatie ben geweest'', riep een van de Nederlandse dansers uit na de verhalen van de Zuid-Afrikanen over hun ervaringen met geweld, op straat en in huis. ,,En jij, wat vind jij dan'', werd de Zuid-Afrikanen gevraagd, nadat de Nederlandse dansers stuk voor stuk hun mening over het project op tafel hadden gelegd. Het antwoord bleef stoïcijns: ,,Het doet er niet toe wat ik vind. Alleen de mening van de groep telt.'' Het Europese ego tegenover het Afrikaanse collectief.

,,Dit is een van de moeilijkste projecten waar ik ooit bij betrokken ben geweest'', geeft de Zuid-Afrikaanse regisseur Moeketsi Koena toe. Terwijl in het gemeenschapscentrum in Soweto de dansers zich opmaken voor de laatste try-out in Zuid-Afrika, rookt hij buiten een sigaret. ,,We moesten wennen aan de Nederlandse mentaliteit van praten zonder dat je iets gevraagd wordt.''

In Soweto vloekt ook de Hollandse regelzucht met de Afrikaanse gelatenheid. Bij de Nederlanders komt de stoom uit de oren als zalen dubbel geboekt blijken, of juist niet beschikbaar zijn. De Zuid-Afrikanen halen hun schouders op. ,,In Afrika zijn we gewend aan het gebrek aan controle'', zegt Koena, die dans studeerde in Tilburg en Brussel en geregeld naar Europa reist. ,,Wat stel je daar voor zonder sofi-nummer?''

Pas op de vloer vervagen de verschillen tussen de artiesten. De Nederlander Clearence Koorndijk, van Surinaamse afkomst, spiegelt de breakdance van zijn Zuid-Afrikaanse tegenspeler Moshe Maboe. Alle spelers dragen dezelfde versleten kleren. De Nederlanders gingen voor hun kostuum naar de markt van Soweto ,,om in de Zuid-Afrikaanse huid te kunnen kruipen''. En de cadans van het iene-miene-mutte dat de Nederlanders op het podium scanderen, verschilt niet veel van de Zuid-Afrikaanse Zulu-variant. Het stuk verraadt de eindeloze discussies die eraan vooraf gingen. De spelers schreeuwen willekeurige zinnen door elkaar: ,,Ik ben het er niet mee eens.'' ,,Ben je ooit in een gewelddadige situatie verzeild geraakt?'' ,,Ik denk dat het onzin is.''

Bij het laatste avondmaal voor het vertrek van de Nederlanders zijn de meningen over het voorlopig eindresultaat verdeeld. De confrontaties hadden wel wat harder gemogen, vinden de Nederlanders. Ze hopen dat de aanvaringen straks in Nederland heftiger zullen zijn, zodat ook het podiumstuk meer zal vlammen. De Zuid-Afrikanen kijken daarvan op. In Soweto is nog nooit iets moois voortgekomen uit harde confrontatie. Clearence Koorndijk besluit de evaluatie met een biecht. Hij heeft Zuid-Afrika al verlaten vóór zijn terugreis naar Amsterdam. ,,Ik word vader. In mijn hoofd ben ik al thuisgekomen.'' Diepkloof ligt nu achter hem.

Ludic Liminality is te zien op het jongerenfestival Breakin' Walls, 18 t/m 20 november in het Cosmic theater, Amsterdam. Inl. 020-6237234 of www.cosmictheater.nl