Nat, maar niet té

De Achterpagina gaat deze zomer op zoek naar extremen. Vandaag de zeldzaamste broedvogel van Nederland, de `schuwe, stiekeme' kraanvogel.

Op de grens van Friesland en Drenthe, tussen Appelscha en Veenhuizen, ligt het Fochteloërveen. Het is een van de twee nog resterende grote hoogveengebieden in Nederland. Bovendien is het moeras de enige kraamkamer van kraanvogels in het land. Dit jaar broedden er voor het eerst twee paartjes. Het ene paar, dat hier vorig jaar al broedde, brengt op dit moment twee jongen groot. Het andere paar heeft één jong. Dit gezinnetje werd pas twee weken geleden ontdekt door medewerkers van beheerder Natuurmonumenten.

De kraanvogel is waarschijnlijk de zeldzaamste broedvogel van Nederland. Ontginning van hoogveen, drooglegging van moerassen, versnippering van z'n leefgebied en de jacht hebben ervoor gezorgd dat de kraanvogel sinds 1750 niet meer broedde in Nederland. Tot twee jaar geleden. In 2001 keerde hij terug. Het Fochteloërveen was even wereldnieuws, vooral voor vogelaars.

De kraanvogel (Latijn: Grus grus) is een grote, ooievaar-achtige vogel. Hij is grotendeels grijzig met zwarte slagpennen en zwarte voorhals en een kruin met een rode vlek. Van oog tot achterin de nek loopt een brede witte streep. ,,Het is een schuwe, stiekeme vogel'', zegt kraanvogelexpert Herman Feenstra. ,,Bijna mysterieus.'' Feenstra brengt voor Natuurmonumenten het gebied in kaart. Hij is nauw betrokken bij de terugkeer van de kraanvogel in Nederland. ,,Het mooiste moment van de dag is 's ochtends om een uur of vijf. Dan hoor je hier vaak de duet-roep van de kraanvogel. Het mannetje en het vrouwtje antwoorden elkaar.'' Dat klinkt als een vér dragende dubbele trompetterende roep, kortweg: `kroeh'.

Op deze zonnige donderdagmiddag blijft het echter stil in het Fochteloërveen. De zeldzaamste vogel van Nederland doet zijn eer aan. Feenstra en zijn gasten zoeken geduldig de velden rond het veen af met hun verrekijkers, maar geen enkele kraanvogel steekt zijn kop boven de korenaren uit. ,,Ik heb ze hier toch een paar dagen geleden gezien'', zegt Feenstra. ,,Vader, moeder en hun jongen deden zich tegoed aan het graan.'' De kraanvogel heeft een afwisselend menu. Hij eet plantaardig voedsel, maar ook insecten, muizen en slangen.

Het Fochteloërveen is een ideale leefomgeving voor de vogel. In het gebied komen alle Nederlandse slangen voor: de adder, de ringslang en de zeldzame gladde slang. Ook wegens de rust en de ruimte is het gebied bij Appelscha populair bij kraanvogels. ,,Dat zij hier broeden is heel bijzonder. Ze stellen gigantisch hoge eisen'', zegt Feenstra. Zijn collega Ruud Kreetz beschouwt de broedgasten als een erkenning dat ,,wat we hebben gedaan goed is''. Natuurmonumenten heeft veel tijd en geld gestoken in het beheer van het gebied. Vooral de waterhuishouding vergt veel aandacht. Het hoogveen moet nat blijven, maar ook weer niet te nat.

Het beheer van het 3.000 hectare grote Fochteloërveen kost Natuurmonumenten circa 1,3 miljoen euro per jaar. De vereniging is gemiddeld, over heel Nederland, 434 euro per hectare natuur kwijt. Het rijk geeft 93 euro subsidie, de rest komt van leden, de Sponsorloterij, legaten et cetera.

Ondanks de aankoopstop voor natuurgebieden, die het kabinet in december vorig jaar afkondigde, heeft Natuurmonumenten het Fochteloërveen onlangs kunnen uitbreiden met enkele aangrenzende landbouwgebieden. Kreetz noemt dat van belang voor het tot stand brengen van de `ecologische hoofdstructuur', het samenhangende netwerk van natuurgebieden dat over vijftien jaar klaar moet zijn. Kreetz is positief over het lot van de kraanvogel in het Fochteloërveen. ,,Misschien ontstaat hier dan net als in Zweden en Duitsland ook een soort kraanvogeltoerisme'', zegt hij met een mengeling van trots en zorg.