`Mijn grootvader zou nu oppositie voeren in Iran'

Lange tijd wilde Seyed Hussein Khomeiny niets met politiek te maken hebben. Maar de vrijheid die de kleinzoon van de beroemde ayatollah in Irak geniet geeft hem goddelijke kracht. `Slechte daden zijn als dolken in onze harten.'

De kleinzoon van wijlen ayatollah Ruhollah Khomeiny, grondlegger van de islamitische republiek Iran, verblijft in de Iraakse hoofdstad Bagdad. Seyed Hussein Khomeiny (45), een geestelijke van middelhoge rang, slaapt op een matrasje in een woning van een kennis. Naast zijn bed liggen een koran en een pistool. Buiten vliegt een Amerikaanse helikopter langs. ,,Er is hier zoveel gevaar, er zijn nog aanhangers van Saddam Hussein en natuurlijk de Iraanse geheime dienst, die zitten overal en zijn erg gevaarlijk'', vertelt de jonge Khomeiny. ,,Maar de vrijheid hier is fantastisch.'' De man met de machtigste achternaam van Iran is naar het door de Amerikanen bezette Irak gekomen om ,,uit te rusten'', zegt hij.

Hij is niet de enige Iraniër die aan rust toe is. De islamitische republiek Iran verkeert in een diepe identiteitscrisis. De heilstaat die grootvader Khomeiny door middel van de islamitische revolutie van 1979 uit de grond stampte is veranderd in een stuurloos schip. Elk jaar weer emigreren meer dan 500.000 Iraniërs naar het Westen.

Er zijn problemen te over. Zo is er een heftige strijd gaande tussen de conservatieve en hervormingsgezinde geestelijken die het land leiden. De hervormers – schrijvers, intellectuelen en parlementsleden – sturen boze brieven aan de Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei, de opvolger van ayatollah Khomeiny. Ze wijzen Khamenei op de problemen waarmee Iran te maken heeft: werkloosheid, drugsgebruik en rechteloosheid. Ze vragen om goedkeuring van twee belangrijke hervormingsgezinde wetten en waarschuwen hem dat de tijd begint op te raken.

De conservatieve fractie, die leger, politie en rechtsprekende macht controleert, beantwoordt hun pleidooi met arrestaties, beperkende maatregelen voor de pers en intimidatie door knokploegen. Met name journalisten moeten het ontgelden. Hoewel de hervormingsgezinde partijen het parlement in handen hebben, zijn belangrijke wetsvoorstellen de afgelopen jaren afgekeurd of uitgekleed door de `Raad van de Hoeders', een door de Opperste Leider aangewezen twaalftal dat wetten kan vetoën. De hervormingsgezinde president Mohammad Khatami, zes jaar geleden voor het eerst gekozen met een overweldigende meerderheid van stemmen, liet afgelopen maand weten dat hij opstapt als het volk hem niet meer wil.

Zijn landgenoten hebben alle hoop op verandering laten varen. Hun wensen voor meer persoonlijke vrijheid, meer rechtsgelijkheid en meer politieke keuzevrijheid stuiten telkens weer op de begrenzingen van de islamitische republiek. De mening van moskee en staat, samengebracht in één man, de Opperste Leider, past moeilijk in een systeem van checks and balances, een rechtsstaat met vrijheid van meningsuiting.

Tegenwoordig is de kleinste aanleiding voldoende om de straten in de Iraanse hoofdstad Teheran ,,druk'' te krijgen, zoals dat in het Farsi heet. Zes weken geleden waren er protesten in de hoofdstad, nadat studenten demonstreerden tegen de gedeeltelijke privatisering van de universiteit. Tien dagen lang trokken gewone burgers met hun auto's door de stad. Er zijn landelijk vierduizend demonstranten opgepakt; een van hen, de Canadees-Iraanse persfotografe Zahra Kazemi kwam tijdens haar detentie door een klap op het hoofd om het leven. Volgens de conservatieve openbare aanklager Montazeri verdienden sommige gevangenen de doodstraf.

Hussein Khomeiny was al eerder in Irak. Samen met zijn vader en zijn beroemde grootvader in ballingschap woonde hij van 1964 tot 1978 in Najaf (Irak), waar de grondlegger van de sjiitische tak van de islam, imam Ali, begraven ligt. Verbannen door de sjah studeerde hij in de heilige stad, en woonde hij vele bijeenkomsten van ayatollah Khomeiny bij. Vanuit Najaf werden tapes met toespraken van de religieuze leider verspreid onder zijn miljoenen volgelingen in Iran. Op 23 oktober 1977, na een bezoek van verdachte mannen, stierf Seyed Mustafa Khomeiny, Husseins vader – volgens officiële bronnen aan een hartaanval. Maar de familie vermoedt dat hij werd vergiftigd. ,,Mijn vader was de belangrijkste raadgever van ayatollah Khomeiny. Na zijn dood heb ik me acht jaar lang met politiek beziggehouden, vooral in de revolutiejaren van 1979 en 1980'', vertelt Seyed Hussein Khomeiny terwijl hij met één oog naar de nieuwszender Al-Jazira kijkt. Een Amerikaanse vrachtwagen staat in brand en mensen dansen voor de vlammen. ,,Zet maar uit'', zucht hij.

Het waren de jaren waarin Khomeiny zijn voormalige medestanders één voor één uitschakelde. De religieuze leider had voor de omwenteling beloofd terug te keren naar zijn islamitische opleidingsinstituut in de Iraanse stad Qom, maar in plaats daarvan greep hij de macht. ,,Hij had beter wél naar Qom kunnen gaan. Dan was het probleem van de religieuze overheid voorkomen'', zegt kleinzoon Hussein. De zoon van Khomeiny's oogappel werd in de eerste chaotische jaren na de revolutie veel gezien met seculiere politici. Zijn opa dreigde hem met een spreekverbod. In 1985 gaf Hussein zijn laatste openbare toespraak. ,,Daarin wees ik de moorden, de terreur en de martelingen en alles wat er in Iran gebeurde af. Daarna stapte ik uit de politiek: het was mijn eigen beslissing.''

Maar de jonge Khomeiny kan niet langer zwijgen. De regimewisseling in Irak heeft hem diep geraakt. ,,De vrije atmosfeer in Irak geeft me goddelijke kracht om over Iran te praten. Ik heb er slechte dingen gezien, de slechte daden zijn als dolken in onze harten. Daarom praat ik nu: de Iraanse religieuze dictatuur kan me hier niet tegenhouden.''

Wordt Khomeiny's erfenis goed bewaakt door zijn opvolger ayatollah Ali Khamenei?

,,Ali Khamenei mist het natuurlijke leiderschap van Khomeiny. Hij is een gewone geestelijke, zoals alle andere politici dat ook zijn. De mensen die in Iran de lakens uitdelen hebben sommige delen van Khomeiny's erfenis weten te behouden. De `naam' van mijn grootvader bijvoorbeeld. Mensen in de regering gebruiken de naam Khomeiny om hun daden een legitiem karakter te geven. Ze roepen `Khomeiny' en beweren dan namens hem te handelen. Vergeet niet, dit blijft Iran, zijn naam heeft macht. Maar de status van mijn grootvader hebben ze absoluut niet: het zijn kleine mensen die alleen dankzij de macht van de ayatollah op hoge posities konden komen. Zelf was hun dat nooit gelukt: het zijn dwergen.''

Wat vindt u van de huidige situatie in Iran? Er zijn protesten, de hervormingsbeweging is vastgelopen en conservatieve knokploegen intimideren studenten.

,,Het volk is ontevreden over de huidige situatie en treurig over wat er gebeurt in naam van religie. De Iraniërs zien dat er lelijke dingen worden gedaan tegen het volk uit naam van God en de heilige twaalf imams. Hun voornaamste eis is dat er niet langer misbruik mag worden gemaakt van de islam. Verder willen zij economische verbeteringen en politieke verandering. De Iraanse leiders zijn onverantwoordelijk en onvolwassen. Er wordt niet gedacht aan volk, islam en revolutie. Als die knokploegen er bijvoorbeeld niet waren geweest, dan zouden de mensen ook niet tot vechten zijn uitgedaagd.

,,God zij dank is er een diepgewortelde vrijheidsdrang. Mensen zijn bereid tot onbeperkte offers. Dit is de geschiedenis van Iran. Deze opofferingsgezindheid kan ons vrijheid verschaffen. Als Khomeiny nog leefde, zou hij als een van de eersten oppositie voeren tegen de dingen die er nu gebeuren in Iran. Daar ben ik van overtuigd.''

Er is een nieuwe regel in Iran die vrouwen verbiedt modieuze korte mantels te dragen, waarbij het been boven de knie zichtbaar wordt.

,,Door diep op dit soort kleine zaken in te gaan maken de machthebbers de mensen boos. Het volk ziet dit soort regels als onbelangrijk en raar. Deze decreten ondermijnen de waarden van de islamitische revolutie in Iran. Ik vind dat men vrij moet zijn om over persoonlijke zaken te beslissen. Kijk naar het dragen van een hoofddoekje. Dat is verplicht in Iran. Maar in de koran staat dat vrouwen zelf mogen kiezen of ze er een omdoen.''

Was de islamitische revolutie een vergissing?

,,Laten we over het heden praten.''

Hoe denkt u over de hervormingsgezinde president Mohammad Khatami en de andere hervormers? Ze hebben de meerderheid in het Iraanse parlement en Khatami is bezig aan zijn tweede termijn.

,,Khatami is een symbool geworden. Hij was succesvol en is de reden geweest voor verandering in de Iraanse maatschappij. Maar zijn missie is voorbij: Khatami heeft geen toekomst. Hij heeft niets meer te geven. Sommige van de hervormers zijn gelovigen en houden van vrijheid. Maar als groep worden ze gezien als onderdeel van het systeem. Daarom vertrouwt het volk ze niet.''

Veel Iraanse intellectuelen pleiten voor een scheiding van religie en staat in Iran. Wat vindt u daarvan?

,,Die scheiding is een van mijn belangrijkste eisen. Niet alleen vanuit politiek perspectief, maar ook om religieuze redenen. Ieder politiek systeem moet gebaseerd zijn op de scheiding van moskee en staat. Totdat de verloren twaalfde imam, de mehdi (de messias), komt, kan niemand uit naam van God regeren, vind ik. Alleen de onfeilbare imams (de sjiitische profeten) kunnen religieus heersen en jurisprudentie uitschrijven. Dit is alleen voor hen weggelegd en dat is fundamenteel. Zelfs mijn grootvader was uiteindelijk een gewoon mens.''

Uw grootvader heeft het idee gelanceerd dat één man dicht bij God, een zeer hoge geestelijke en uitstekend politicus, een land kan leiden: het idee van de `Opperste Jurisprudent'. Hij bracht het idee in praktijk in Iran en tot op de dag van vandaag wordt het land zo geregeerd. U wijst dit af?

,,Sjiitische geestelijken hangen de theorie aan dat het geloof kan regeren via Velajat-e fahiq, een combinatie van geestelijk en politiek leiderschap. Dit is een punt van discussie. Veel voorname geestelijken zijn het hier niet mee eens, vooral degenen die hiermee de afgelopen jaren ervaring hebben opgedaan in Iran. Khomeiny was die mening in zijn jonge jaren ook toegedaan, maar hij kwam daar aan het eind van de jaren '50 op terug. In de jaren '60 en '70 werkte hij de Velajat-e Fahiq verder uit. Uiteindelijk werd het een van de belangrijkste onderdelen van het Iraanse systeem.

,,Als wetenschapper en eerlijk man heeft ayatollah Khomeiny altijd het recht van gedachten te veranderen. Rechtschapen mensen kunnen hun mening veranderen. Khomeiny zou dit, wetende wat er is gebeurd in Iran, ook hebben gedaan. Er is nu een religieuze dictatuur – de ergste vorm van onderdrukking.''

Wat dacht u bij de protesten tegen de regering, vijf weken geleden?

,,Ik hoop dat de protesten de eerste steen zijn voor de verrassing die de Iraniërs verwachten.''

Wat moet er nu gebeuren in Iran?

,,De Iraniërs zijn erg religieus en vertrouwen op goddelijke interventie. Ik verwacht de verandering in Iran spoedig. We verwachten en hopen op een grote verrassing in Iran.''

Een grote verrassing?

,,Een stap richting vrijheid. En daar is een goede basis voor in Iran. De mensen die de fundamenten daarvoor hebben gelegd kunnen de weg naar de vrijheid voltooien. Wat er gaat gebeuren weet ik niet, anders zou ik ook niet van een verrassing spreken. Ik heb goede connecties met mensen binnen de overheid, de geheime dienst en andere takken van de regering. Mensen die sympathiseren met het vrijheidsprincipe. De gewelddadige dood van mijn vader was destijds de start van de islamitische revolutie. Ik ben zijn zoon: ik ken heel veel mensen in Iran. Maar ik heb nooit iets te maken gehad met het verraad en de moorden die na de revolutie volgden. Heel veel mensen denken zoals ik. Het is echter niet zo dat we een vooropgezet plan hebben om ons doel te bereiken.''

Sommige leiders in Irak willen dat het land een plek wordt waar oppositieleden uit de buurlanden kunnen samenkomen. Een plek om vrijuit te kunnen spreken over de toekomst van die landen. Denkt u dat Irak een toevluchtsoord zal worden voor geestelijke en politieke dissidenten uit Iran?

,,Ik hoop dat Irak een plek wordt waar de vrijheid kan worden gepropageerd – zonder tussenkomst van de duivels en hun volgelingen, de Iraanse overheid en de overblijfselen van Saddams regime. Als de situatie in Irak wat gekalmeerd is, verwacht ik dat veel leden van de Iraanse elite hierheen zullen trekken: klerken, maar ook intellectuelen, nationalisten, en andere mensen die de vrijheid omarmen en zich verantwoordelijk voelen voor ons volk en ons land. In Irak kunnen ze vrijuit hun mening uiten. Het vrije Irak wordt een plaats vanwaaruit aan de vrijheid van Iran kan worden gewerkt. De Iraanse overheid maakt zich waarschijnlijk vooral zorgen over de heilige stad Najaf (waar veel andersdenkende sjiitische geestelijken wonen, red.). Een van onze belangrijkste heiligen, imam Hussein, is hier gestorven voor de vrijheid. Hij ligt hier begraven en de Iraniërs hebben hem in hun hart gesloten. Hij zal een voorbeeld voor ons zijn.''

U, de kleinzoon van de grondlegger van de islamitische republiek Iran, hoopt vanuit Irak het Iraanse regime te beëindigen?

,,Ja, ik hoop dat er snel vrijheid komt in Iran. Als God het wil, zal ik vanuit hier actief werken aan de verwezenlijking van vrijheid en stabiliteit in Iran. Het zou mij met trots vervullen als ik in dat proces een leidende rol zou kunnen vervullen. Moge God mij daarbij helpen. Ik zou de vrijheid in Iran graag naderbij brengen – al was het maar één stap.''

U vindt dat de Amerikanen vrijheid in Irak hebben gebracht. Bent u van mening dat ze dat ook in uw vaderland moeten doen?

,,Vrijheid gaat voor brood, vrijheid gaat voor alles. Als alleen de Amerikanen vrijheid kunnen brengen, laat ze dat dan maar doen.''

Ieder politiek systeem moet gebaseerd zijn op de scheiding van moskee en staat