`Met een Armani-broek hoor je erbij'

Wat bezielt Sadik Harchaoui (30) om directeur te worden van Forum, het instituut voor multiculturele ontwikkeling? Hij gaf een mooie carrière bij justitie op voor een lastige baan als lobbyist. `Het lijkt wel of dit land onder hypnose is.'

Vijf minuten voor het afgesproken tijdstip – we zouden elkaar op het station in Zwolle ontmoeten – gaat de telefoon. ,,Ja, hallo, met Sadik Harchaoui. Ik kwam er net achter dat we vandaag een afspraak hebben. Lag vannacht pas om vijf uur in mijn bed, morgen ga ik met vakantie. Maar ik rijd de auto over tien minuten voor, hoor!''

Niet veel later stapt hij ongeschoren en wat pips uit een Seat Leon. Het lijkt een verloren middag te gaan worden. Maar na drie uur steekt Harchaoui (30) zijn twaalfde sigaret op en begint hij met onuitputtelijke ijver aan zijn zoveelste verhandeling over de multiculturele samenleving. ,,Ik ben een enorme flapuit, zijn we iets vergeten?'' vraagt hij ten slotte. Eenmaal overtuigd van het tegendeel springt hij weer in zijn auto. ,,Zo, nu ga ik maar eens mijn koffers pakken.''

De gang van zaken is typerend voor de nieuwe directeur van Forum, het instituut voor multiculturele ontwikkeling in Utrecht. De Marokkaan – ,,noemt u mij vooral `een Nederlander van Marokkaanse komaf', dat doet de waarheid meer recht'' – heeft twee eigenschappen die zijn voorganger, Achmed Aboutaleb, ontbeerde: hij is pragmatisch en charmant. Deze kwaliteiten kunnen het door bezuinigingen geplaagde instituut de komende jaren nog van pas komen.

Uw naam wordt vaak in één adem genoemd met die van Marokkaanse schrijvers als Naima El Bezaz, Abdelkader Benali, Hafid Bouazza. Streelt dat u?

,,Nee, integendeel. Ik vind het geen recht doen aan al die duizenden Marokkaanse Nederlanders die net zoveel kwaliteiten hebben als de mensen in dit rijtje. Psychiaters, sociologen, artsen die misschien niet wekelijks met hun hoofd op tv komen, maar in stilte prima werk verzetten. Zo'n rijtje werkt ook stigmatiserend: het grootste deel van die etnische groep deugt niet, is de achterliggende gedachte, maar hier zijn toch een paar uitzonderingen.''

De gemiddelde Nederlander van Marokkaanse komaf weet zijn weg in de Nederlandse maatschappij te vinden?

,,Oh, zeker. Ik kan zo'n lijstje makkelijk met zestig, zeventig namen uitbreiden. Al moet ik toegeven dat veel Marokkaanse Nederlanders het zelfvertrouwen ontberen om die extra mile te gaan. Zo ontmoet ik regelmatig allochtone jongeren die bewonderend opmerken dat ik `naar school' ben geweest. Dan antwoord ik dat dat de normale gang van zaken is. `Jij kunt ook rechter, arts of leraar worden', zeg ik dan, `als je maar je bokshandschoenen aantrekt en er voor gáát'. Meestal klinkt dat hun niet geloofwaardig in de oren.''

Misschien omdat u de zaken wat rooskleurig voorstelt.

,,Allochtone jongeren kampen met een achterstand, dat zal ik niet ontkennen. Maar daar hoef je hen toch niet mee lastig te vallen? Hetzelfde geldt voor die zogenoemde succesvolle Marokkanen op uw lijstje. Als Bouazza keer op keer hoort dat hij bijzonder is omdat hij een uitzondering is, gaat hij na verloop van tijd aan zichzelf twijfelen. Want stel dat hij eens een slecht boek schrijft, wordt hem dat dan niet extra aangerekend?''

Marokkaanse jongeren beschouwen u als een rolmodel. Ervaart u dat als een druk?

,,Niet echt. Van kinds af aan heb ik mij dubbel moeten bewijzen. Op de middelbare school, de voetbalclub en later op de universiteit. Pas als blijkt dat je goed kunt voetballen, word je als Marokkaan niet meer als laatste gekozen bij het formeren van een team. Pas als je hebt bewezen goede stukken te kunnen schrijven, nodigen studenten je uit in hun werkgroep. Door zulke ervaringen ben ik gewend geraakt aan die psychologische druk. Ik leerde dat er drie categorieën mensen bestaan: gemarginaliseerde allochtonen en perfecte Nederlanders. Daartussen zwemmen een paar uitzonderingen zoals ik die niet mogen falen en die zich moeten spiegelen aan een utopische perfectie.''

Toch kiest u voor een functie in het brandpunt van de belangstelling. U voert de druk als het ware nog een beetje op. Benauwt dat u niet?

,,Nee, want ik kén mezelf. Weet dat ik snel kan denken, maar niet impulsief handel. Ik heb geen verborgen agenda's, ben geen showman. Dat verkleint het risico op een debacle.

,,Er zullen ongetwijfeld mensen zijn die mijn incasseringsvermogen willen testen. Maar oké, dat zij dan zo.''

Sadik Harchaoui werd begin jaren '70 geboren in Douar Khababa, een plattelandsdorpje in het oostelijk Rifgebergte van Marokko. Hij omschrijft zijn jeugd als ,,hard, maar rechtvaardig''. ,,We kwamen met weinig rond. Ik werd opgevoed door ooms en grootouders. Het leven speelde zich af op straat.''

Harchaoui was enig kind. Zijn ongeletterde ouders typeert hij als ,,bikkels''. Zijn moeder werkte op het land en zijn vader vertrok eind jaren '60 met een oudere broer naar Nederland. In Apeldoorn runde het tweetal onder meer een slagerij en een pension. Later werkte zijn vader in fabrieken. ,,Buitenlandse arbeidskrachten werden destijds met open armen ontvangen. Ze waren goed geïntegreerd en spraken een aardig woordje Nederlands'', zegt Harchaoui, die zich als achtjarige met grote tegenzin bij hem voegde.

Als kleuter had hij les gekregen op de koranschool in Douar Khababa. ,,Ik ben belijdend moslim, maar beleef mijn geloof in stilte.'' Zijn vader hield hem altijd voor dat studeren het hoogste goed was. Na het vwo ging Harchaoui rechten studeren aan de universiteit van Utrecht. ,,Ik was idealistisch en wilde leren hoe je onrechtvaardigheid aan de kaak kunt stellen.''

Als plaatsvervangend officier van justitie bij het arrondissementsparket Zwolle-Lelystad kreeg Harchaoui de afgelopen jaren het predikaat `hard, maar realistisch'. Zo stelde hij dat criminele Marokkaanse jongeren op hun daden moeten worden aangesproken en dat hun gedrag niet mag worden toegedekt ,,onder de wollige deken die cultuur heet''. Harchaoui: ,,Die jongeren maken vaak misbruik van de obsessie die anderen met hun culturele achtergrond hebben. Tegen de politie klagen ze over hun ongeletterde ouders en de slechte opvoeding die ze hebben gehad. `Breng me alstublieft niet naar huis, anders zwaait er wat', roepen ze dan. Niet alleen de politie, maar ook hulpverleners en rechters slikken die verhaaltjes vaak voor zoete koek.''

Als officier van justitie daagde Harchaoui, die zichzelf ,,progressief realist'' noemt, verdachten uit hun criminele activiteiten te verklaren door middel van hun culturele achtergrond. ,,Dan kwam zo'n man met een ingewikkelde theorie over cultuur en geloof die de eerwraak op zijn vrouw moest verklaren. `Ja maar, hóé dan?', vroeg ik. En daar kwam hij dan niet uit.''

Bent u zo'n hardliner?

,,Als het om veelplegers gaat wel, ja. In zo'n groep criminelen zitten altijd een paar rotte appelen die je moet isoleren en kaalplukken. Terug met die gestolen Rolex, auto, merkkleding. Laat zien dat het in dit leven niet alleen om status draait, maar ook om persoonlijkheid.

,,Over andere dingen ben ik juist heel mild gestemd. Neem de moslimvrouwen, die kun je echt niet als `achterlijk' ter zijde schuiven. Een aantal van hen leeft in een sociaal isolement, maar een veel grotere groep draait naar behoren mee in onze samenleving. Ik heb het ook nooit over `de' Marokkaan of `de' allochtoon'. Ik vergelijk een kind op de basisschool niet met een doorgewinterde crimineel. Mensen vinden dat lastig, want ze kunnen mij daardoor niet plaatsen.''

U geeft een mooie carrière bij justitie op voor een lastige baan als hobbyist. Wat bezielt die man, zal menigeen denken.

,,Ik denk dat ik inmiddels doorheb dat het recht niet zaligmakend is. Dat rechters en officieren de menselijke verhoudingen kunnen sturen, maar die niet kunnen bepalen. Van de miljoenen incidenten komen er jaarlijks 100.000 à 200.000 voor de rechter. Een kleine selectie dus. De echte oplossingen moet je bij het maatschappelijk middenveld zoeken: de scholen, vakbonden, voetbalclubs, vrijwilligersverenigingen. Zíj bepalen hoe het in dit land reilt en zeilt. Forum staat als kennisinstituut middenin de samenleving. Ik verwacht dat ik in deze positie problemen beter aan de orde kan stellen.''

Wij leven in een tijd waarin het doorbreken van taboes volkssport nummer 1 is. Een goede zaak?

,,Nee, wat mij betreft mag er wat meer schaamte terug in het publieke debat. Begrijp me goed, ik wil zaken als de jeugdcriminaliteit in de grote steden en de achterblijvende emancipatie van allochtonen niet bagatelliseren. Maar ik merk ook dat dergelijke problemen nu eenzijdig worden benoemd. Door politici als Oudkerk (die het woord `kut-Marokkanen' in de mond nam, red.) en Nawijn (die vorig jaar opperde om criminele Marokkaanse jongeren met een Nederlands paspoort terug te sturen naar Marokko), maar ook door een politiechef als Wiarda. Hun generalisaties doen geen recht aan de grillige werkelijkheid. Het zijn makkelijke oplossingen voor buitengewoon ingewikkelde problemen. Maar ja, we houden van extremen. Het lijkt soms alsof dit land onder hypnose is.''

Hoe verklaart u dat?

Hij zucht. ,,Nederland is klein, processen werken snel op elkaar in. De kunst is om de sociale stabiliteit niet uit het oog te verliezen – en dat is uitermate moeilijk. Maar één overtuigende verklaring? Die heb ik niet. Ik zou met termen als `internationalisering', `secularisering', `burgerlijke mondigheid', `zwarte scholen' en `materialisme' kunnen komen, maar ieder voor zich kunnen die het probleem niet verklaren. Hetzelfde geldt voor `Fortuyn' en `11 september'. Dat zijn geen oorzaken van het wij-zij-denken, hooguit hebben ze het proces wat versneld.''

U noemde de Haagse politiechef Wiarda, die onlangs opperde allochtone wetsovertreders strenger te straffen dan autochtone wetsovertreders, omdat zij er andere normen op na zouden houden. Vooral van Marokkaanse jongens werd de politie wanhopig. Beschouwt u dat als een vorm van polarisering?

,,Ik ben er niet op tegen dat Wiarda onderscheid maakt, want de ene bevolkingsgroep is de andere niet. Molukkers zijn bijvoorbeeld gevoeliger voor gezag dan Marokkanen; een dominee treedt in de Molukse gemeenschap geregeld op als bemiddelaar. Van Marokkaanse jongens is bekend dat ze bovengemiddeld vaak schizofreen zijn. Bij dit soort jongeren heeft hard straffen weinig zin.

,,Maar Wiarda begeeft zich op een hellend vlak als hij zegt dat `de' allochtoon een andere straf verdient dan `de' autochtoon. Hij pleit meer voor culturele afstraffing dan voor cultureel onderscheid: een autochtone dader van huiselijk geweld geef je gedragstherapie en een allochtone dader sluit je op. Alsof allochtonen niet voor correctie vatbaar zijn. Dat gaat mij te ver.''

Wat beoogt Wiarda volgens u met zijn pleidooi?

,,Hij vertolkt de frustraties en het onvermogen van zijn politiekorps. Wat hij eigenlijk wil zeggen is dit: `Onze mannen en vrouwen doen hun stinkende best de jeugdcriminaliteit aan de pakken, maar het is niet eenvoudig'.''

Burgemeester Stekelenburg van Tilburg kondigde onlangs aan korte metten te willen maken met de criminaliteit onder Antillianen in zijn stad. Bij gewelddadige incidenten waarbij de politie betrokkenheid van Antillianen vermoedt kunnen zij rekenen op huisbezoeken. Ook wil hij Antillianen die zich op bepaalde plekken begeven preventief laten fouilleren.

,,Paniekvoetbal – dat was het eerste dat ik dacht toen ik het las. Op zichzelf vind ik zo'n zero tolerance-beleid geen slechte zaak. Ook zijn plan om Antillianen die dreigen af te glijden van werk en huisvesting te voorzien snijdt hout. Maar net als Wiarda geeft Stekelenburg de verkeerde boodschap af: we houden álle Antillianen in de peiling, niet alleen de rotte appels.''

Je zou ook kunnen stellen dat Stekelenburg zich wil verdiepen in de culturele achtergrond van de bevolkingsgroepen in zijn stad.

,,Ha, daar komt hij dan wel laat mee. Die problemen in Tilburg spelen al járen. Nee, ik zie het eerder als een noodgreep, want zijn `keiharde maatregelen' zijn in werkelijkheid een lege huls. Welke politieman gaat nou op huisbezoek bij een vermeende crimineel? Dan trap je toch meteen die deur in? En wie fouilleer je? Alle Antillianen in Tilburg? Of alleen de Antillianen in die ene wijk of straat? Ik vind het een zinloos plan.''

Misschien willen Wiarda en Stekelenburg aandacht vragen voor een probleem: de oververtegenwoordiging van allochtonen in de criminaliteitsstatistieken.

,,Het is terecht dat ze aandacht vragen voor dat probleem. Maar waarom pikt Wiarda er die 340 Marokkaanse jongeren in Den Haag uit en niet die 200 Turkse, 400 Antilliaanse of 1.000 autochtone jongeren?''

Nou?

,,Waarschijnlijk omdat Marokkaanse jongeren heel zichtbaar zijn in het publieke domein. Zij maken zich vooral schuldig aan roofovervallen en diefstal met geweld. Natúúrlijk werkt dat intimiderend. Maar het benoemen van zo'n probleem zonder het te onderbouwen werkt stigmatiserend. Minstens zo belangrijk is de vraag waarom die jongens het doen. Deels hangt het samen met hun penibele sociaal-economische positie. Maar een minder vaak gehoord motief is dat ze gezien en geaccepteerd willen worden. Als ik een Armani-broek draag, zo is de gedachte, kom ik mee op school en word ik toegelaten tot de discotheek. Je zou het als een teken van emancipatie kunnen zien: ze willen erbij horen.''

Dat is een opmerkelijke draai.

Voorzichtig: ,,Maar het klopt toch? Anders dan hun ouders zijn deze criminelen hier geboren, spreken zij vloeiend Nederlands en hebben zij Nederlandse vrienden en vriendinnen. Ze willen koste wat het kost meedoen en als dat niet goedschiks kan, dan maar kwaadschiks.''

Wat moeten wij daaruit concluderen?

,,Dat het consumentisme is doorgeschoten in dit land. En Marokkaanse jongeren zijn daar extra gevoelig voor, omdat zij denken dat ze er met een mooie auto wél bijhoren. Wat we daaraan kunnen doen? Voor de harde kern zie ik weinig mogelijkheden. Maar die meelopers zul je via bijvoorbeeld gedragstherapie moeten duidelijk maken dat je met gestolen geld geen respect afdwingt. Integendeel: het maakt je tot een loser.''

Verklaart die hang naar erkenning ook waarom Marokkaanse jongeren zich aangetrokken voelen tot een partij als de Arabisch-Europese Liga?

,,In feite wel, ja. De AEL is een radicale emancipatiebeweging, die gekenmerkt wordt door verzet, woede, mondigheid. Ik vergelijk de AEL weleens met de vrouwenbeweging of de krakersbeweging – ook die eisen met veel tamtam hun plek op in de samenleving. Toch vraag ik me af of de AEL het ideale emancipatievehikel is. Die partij lijkt er nogal duistere praktijken op na te houden en beseft niet dat haar aanhang heel kwetsbaar is.''

Sommigen beschouwen de antisemitische leuzen van Marokkaanse jongeren op 4 mei ook als een schreeuw om aandacht. Wat kan een organisatie als Forum doen om herhaling te voorkomen?

,,Laat ik in de eerste plaats zeggen dat ik het voetballen met kransen en het roepen van antisemitische leuzen totaal verwerpelijk vind. Dat kún je niet tolereren of goedpraten. Maar de reactie die volgde op die gebeurtenissen loog er ook niet om: Marokkanen, neem uw eigen verantwoordelijkheid. Alsof antisemitisme een cultureel bepaald verschijnsel is!

Hoe zit het met de antisemitische spreekkoren in voetbalstadions? Met de bekladding van grafzerken? Met de autochtone neonazi's en de verwerpelijke teksten op internet? Duidt dat alles niet op een maatschappelijk probleem? Je kunt zelfs stellen dat je dat probleem bagatelliseert door het op te hangen aan een handvol Marokkaanse jongens in Amsterdam.''

Rest de vraag: wat doe je er aan?

,,Provocaties en choquerend gedrag kun je niet voorkomen. Maar je kunt kinderen wel met goed onderricht proberen te beïnvloeden. De Anne Frank Stichting doet in dit opzicht goed werk door zwarte scholen binnen te halen met wat extra subsidie. Maar over het algemeen blijven we – en daar reken ik ook Forum toe – hangen in proclamaties. Hoe dat anders moet, weet ik niet precies. Maar ik beloof dat ik hard aan een oplossing zal werken.''

Welke andere punten staan er op uw agenda?

,,Religie wordt een hot topic. Wat is de reikwijdte van het recht op godsdienst, hoe ver kun je gaan? Niet alleen als imam, maar ook als SGP-voorman. Ik hoop er vele debatten aan te wijden. Binnenkort ga ik met een aantal imams praten over de democratische rechtsorde. Ik wil ze uitleggen wat de begrenzingen zijn, hoe de vrijheid van meningsuiting kan botsen met de vrijheid van religie. Verder wil ik dat Forum een permanente monitor van de multiculturele samenleving ontwikkelt. Want hoe zit het nou precies met die buurtvaders en spijbelprojecten? Welke werken, welke niet? Iedere journalist, burgemeester of politicus moet met zo'n vraag bij ons kunnen aankloppen.

Waar kunnen we u over drie jaar op afrekenen?

,,Los van de dingen die ik heb genoemd, wil ik dat er aantoonbaar meer allochtonen deelnemen aan het publieke debat. Er moet maar eens een einde komen aan die autochtone monoloog.''