Het Geheime Bijgebouw in Cambodja

Sayana Ser verloor haar familie door toedoen van de Rode Khmer, die zich schuldig maakte aan genocide. Ze vertaalde het dagboek van Anne Frank in het Cambodjaans. ,,Hoe kan dat nou? Anne Frank en ik zijn hetzelfde.''

,,Genocide is altijd hetzelfde'', zegt Sayana Ser. ,,Ik geloof dat mijn vader het op dezelfde manier heeft overleefd als de vader van Anne Frank dertig jaar eerder.'' De jonge Cambodjaanse vrouw is zelf een kind van een volkerenmoord, die Cambodja in de jaren zeventig van een derde van zijn bevolking beroofde.

Ser vertaalde het dagboek van het joodse meisje naar het Khmer, de taal van de Cambodjanen. ,,Het vertalen ging sneller en sneller, want Anne en ik gingen steeds meer op elkaar lijken. Ik weet precies wat ze heeft gevoeld. Op het laatst dacht ik: `Hoe kan dat nou? We leefden niet in dezelfde tijd en duizenden kilometers uit elkaar, maar Anne Frank en ik zijn hetzelfde'.''

Zelden worden in Cambodja boeken uit welke taal dan ook vertaald. En geschiedenisleraren hebben het niet over Europa als ze de Tweede Wereldoorlog behandelen, alleen over de Japanse bezetting. ,,Ik had wel eens van Hitler gehoord: een nationalistische leider. Door Anne Frank weet ik: Hitler en Pol Pot zijn dezelfde.'' Pol Pot en zijn Rode Khmer ondernamen van april 1975 tot januari 1979 een rampzalige poging Cambodja te veranderen in een afgesloten, agrarische heilstaat naar Maoïstisch model. Phnom Penh veranderde in één dag in een spookstad. Angkar – De Organisatie – dwong alle Cambodjanen naar afgelegen kampen waar ze onder onmenselijke omstandigheden rijst moesten verbouwen en wegen aanlegden.

Ten minste 1,7 miljoen mensen kwamen om het leven door executie, uitputting of ondervoeding. Op het laatst zag het paranoïde Rode Khmer-regime in iedereen een tegenstander – gisteren beul, morgen slachtoffer. Sprak iemand twee woorden Engels, dan was hij een buitenlands agent die moest sterven. Hetzelfde gold voor brildragers, want dat waren intellectuelen. Ook moslims waren een vijand, want ze geloofden en dat mocht niet van de Rode Khmer.

Ze waren moslims, dus het grootste deel van de familie van Ser kwam om het leven ,,tijdens Pol Pot''. Haar grootouders bezweken aan ondervoeding, haar neven en tantes werkten zich dood en ooms werden geïnjecteerd met kokosolie en lucht. ,,Anne Frank begreep niet waarom joden het slachtoffer waren, net als mijn ouders niet konden bevatten wat de Rode Khmer tegen moslims hadden.'' Hun overlevingsstrategie slaagde: ,,Ze maakten zich zeg maar onzichtbaar, ze waren er alleen fysiek. Ze leefden als spoken, werkten hard en zeiden niets. Ook niet toen ze varkensvlees moesten eten – als test.''

Een paar dagen nadat Vietnamese soldaten de Rode Khmer verjoegen en Cambodja bezetten, trouwden Sayana's ouders en twee jaar later werd ze geboren. Ze groeide op met de dagelijkse trauma's van het kamp in een bezet land waar iedereen iemand was kwijtgeraakt.

,,Nu zijn er kinderen die ontkennen dat 'Pol Pot' ooit heeft plaatsgehad'', zegt Ser. ,,Ik heb gehoord dat in Europa mensen de jodenvervolging ontkennen. Misschien om dezelfde reden als hier: Cambodjanen weigeren te geloven dat hun eigen volk zoiets heeft kunnen doen. Daarom vind ik het zo belangrijk dat dit dagboek is vertaald. Anne Frank schrijft zo goed en diep over hoe wat háár is overkomen, iederéén kan overkomen. Daardoor kunnen jonge mensen hier de Pol Pot-tijd begrijpen.'' Met Nederlandse financiële steun worden de dagboeken dan ook beschikbaar gesteld aan scholen.

,,Khmer is de enige taal waarin het dagboek nog niet was verschenen'', denkt Ser. Ze vertaalde de Amerikaanse versie, maar stuitte onvermijdelijk op onvertaalbare begrippen. ,,Van Het Achterhuis heb ik `Akea Bontem Sam Ngat' gemaakt: Het Geheime Bijgebouw.'' Anne Frank was het daarmee volgens haar eens. ,,Ze keek altijd over mijn schouder mee. Ik voel heel sterk: ze is nooit dood gegaan. Ik zat te schrijven en deed alsof ik op zolder zat, net als Anne. Alsof elk moment de Gestapo of de Khmer Rouge konden binnenvallen.''

Angst is waarin de vertaalster zich het meest met Anne Frank verwant voelt. ,,Bang om ontdekt te worden, om eruit gepikt te worden, verraden te worden: precies zo intens als ik het heb meegekregen. Er zijn zoveel overeenkomsten: de kampen waar ze over de radio van hoorde, over mensen die werden kaalgeschoren, een nummer kregen getatoeëerd, kinderen die eten stalen en over hoe een fout van de één gevolgen had voor iedereen in de groep.''

Nog een overeenkomst: ,,Niemand heeft echt terecht gestaan en zo uitgelegd hoe de genocide kon gebeuren. Hier ook niet.'' De Verenigde Naties en de Cambodjaanse regering zijn na vijf jaar onderhandelen overeengekomen een Rode Khmer-tribunaal op te zetten waarvoor de nog levende opdrachtgevers van de genocide moeten verschijnen. Maar de gezondheid van die commandanten is zwak, de Cambodjaanse rechtspraak is door en door corrupt, politici zijn bang wonden open te rijten en het parlement komt voorlopig niet bijeen om het tribunaal te bekrachtigen. ,,Net als alle slachtoffers willen mijn ouders eigenlijk alleen maar dat die monsters een rechter zien. Dat is genoeg. Als het proces volledig corrupt is en die Rode Khmer-leiders worden vrijgesproken, hebben ze daar denk ik nog vrede mee ook.'' En dan na een pauze: ,,Ik geloof niet dat Anne Frank hetzelfde zou hebben gedacht.''