De val van de tiran

De griezeligste plaats die ik ooit in mijn leven heb betreden was het archief van de Moskouse onderafdeling van de kgb, de staatsveiligheidsdienst van de Sovjet-Unie. Het was de tijd van Gorbatsjovs glasnost en perestrojka, het communisme liep op zijn eind, the Empire of Evil vervluchtigde voor onze ogen.

Een Russische vriend van mij, historicus, was erin geslaagd toegang te krijgen tot de kgb-archieven, voor hem een goudmijn. Op een dag wist hij me mee te loodsen en daalden wij af in de kelders van een onopvallend gebouw in het hart van Moskou, vlak bij het immense hoofdkantoor van de kgb, de beruchte Loebjanka, op het Djerzjinskiplein.

De archivaris knipte een peertje aan. Lange rijen archiefdozen in stalen kasten. Bij het openen van een willekeurige doos rezen de haren me te berge. Duizenden met dodelijke precisie ingevulde formulieren van mensen die tijdens het Stalinregime tot 10, 20, 25 jaar strafkamp zijn veroordeeld of zijn geëxecuteerd. Naam, geboortedatum, nationaliteit, beroep, datum van arrestatie, beschuldiging en vonnis.

Sabotage, spionage, collaboratie met de vijand waren de meest voorkomende beschuldigingen. De absurditeit van de aanklachten was met geen pen te beschrijven. Een Armeense kolchozboer op een nertsenfokkerij werd beschuldigd van sabotage. Hij zou de paring van de nertsen hebben gedwarsboomd om de staatsboerderij schade te berokkenen.

Weer is een op terreur gebaseerd regime gevallen. De Killing Fields van Irak worden opengelegd. Fotograaf Geert van Kesteren registreerde voor M de haastige opgravingen rondom de stad al-Hillah.

Ook de veiligheidsdienst van Saddam Hussein blijkt haar moordcampagnes keurig te hebben geadministreerd. Belangrijk bewijsmateriaal, mocht de dictator ooit nog in levenden lijve voor een rechtbank verschijnen. Nooit houden dictators rekening met de eindigheid van hun bewind. Nooit nemen zij de moeite hun sporen uit te wissen. Ze hebben zich de hoogmoed van de goden toegeëigend. Voor een val is in hun voorstellingsvermogen geen plaats ingeruimd.