DE NATIONALE ECHOPUT

Vijf jaar lang keek Maarten Huygen voor NRC Handelsblad avond aan avond televisie voor zijn dagelijkse televisiekritiek. Het medium is totaal gedemocratiseerd en draait steeds vaker om gewone mensen. Die blijken net zo verslavend als beroemdheden. Kijken om je te ergeren, en eindeloos wachten op dat korte moment van ontroering.

De eerste weken na mijn vijf jaar lange kijkmarathon voor de krant waren dof. Ik voelde me als een koelkastdief die op streng dieet moest. Geen noodzaak meer om alles op tv te volgen. Dooie avonden, zeeën vrije tijd in het weekeinde en alsmaar geen flitsende actie. Ik miste zelfs de vileine kwaker Willem Oltmans. Op het als populair bedoelde publieke Net 2 zit hij vaak naast Annemarie Jorritsma die ook zo'n hoog volume heeft. Zij is de tv-burgemeester, eerst van Delfzijl, nu van Almere. Jorritsma en Oltmans produceren lekkere, goed verstaanbare quootjes. Het doet er niet toe dat de één 10 miljoen gulden schadevergoeding opstreek van de overheid, terwijl de ander vice-premier was. In entertainmentwaarde zijn ze allebei gelijk. 'Meneer Oltmans, doe mij nog eens uw amusante mening over Máxima?'

Ik miste Patty Brard, die reuze beroemd is terwijl niemand weet waarom. Dankzij haar roem kan ze een tv-serie maken over haar eigen leven en daarmee wordt ze nog bekender. Voor de camera bekijkt haar vriend in haar bijzijn een foto in de Privé waarop ze hartstochtelijk een andere man kust. Of die kus echt is of gespeeld, doet er niet toe. Bijna één miljoen kijkers. Over een jaar of wat gaat het leventje van Brard plotseling vervelen en dan wil iedereen een ander conversatieonderwerp, een andere onverklaarbaar bekende persoonlijkheid.

Televisie als volksklucht. Avond aan avond verschenen Jan Klaassen en Katrijn in talkshows om te kijven over hun geschonden rechten en gemiste kansen. Want in dichtbevolkt gebied zitten veel mensen elkaar in de weg. En anders gaat een presentator wel even op hun tenen staan. 'Volgens mijn onbescheiden mening hebt u het het afgelopen jaar slecht gedaan in de regering. Wat denkt u daar nou van?' Of hij roept een 'gezaghebbende' derde aan. 'Oscar Hammerstein noemde u laatst ongedierte. Wat vindt u daarvan?' Meestal volgt dan een verontwaardigde reactie en dan kan de interviewer terug naar Hammerstein die weer op tv mag om het vuurtje verder op te stoken.

Goede smaak

Als ik nu kijk, verbeuzel ik mijn tijd, net als alle andere kijkers. Ik heb niet langer de smoes dat ik het 'werk' kan noemen. Vier tot vijf uur per dag professioneel kijken is ook weer niet zo veel. Dat is nog geen twee keer zoveel als mensen gemiddeld vrijwillig kijken. Hoe houden die dat vol?

Volgens de Amsterdamse tv-wetenschapper Maarten Reesink is dat amusement van het hoogste belang. Volgens hem kijk ik als hoger opgeleide neer op het volk dat zich amuseert. Ik hecht aan goede smaak, 'maar in negen van de tien gevallen is dat een argument in handen van mensen die hun smaak aan anderen willen opleggen', zei Reesink in een interview in de Varagids. 'Bach mag dan hoger scoren op de ethische dimensie, Jamaï brengt meer mensen op de been en scoort hoger op de extatische dimensie. Ik heb nog nooit een gillende menigte op de Dam gezien na een uitvoering van Bach.' Zeker, hamburgers zijn ook lekker, maar krijg je na de zoveelste niet een vol gevoel?

Al zijn er nog zoveel tegendraadse wetenschappers die de gezonde calorieën, de blaadjes sla en het heerlijke rundergehakt aanprijzen, je krijgt toch last van indigestie, vervetting, dichtgeslibde bloedvaten. Hebt u ooit een dikkerd zien opgeven over zijn ondeugd, het eten van hamburgers, Franse frietjes en literbekers mierzoete frisdrank? Moet Reesink dát niet eens onderzoeken?

Hebt u ooit iemand de loftrompet horen steken over het programma Sex voor de Buch, waar verknipte figuren voor de camera hun seksuele fantasieën mochten uitleven? Toch keek één miljoen mensen naar het paar dat na een intensief gesprek met Buch in een druk restaurant seks wilde hebben. Maar nooit heb ik die kijkers er in tv-talkshows enthousiast over horen praten, of het horen aanprijzen als een van hun favoriete programma's. Toen Sex voor de Buch uit de ether verdween, protesteerde niemand. Zelfs Reesink heb ik nooit horen zeggen dat hij indertijd elke maandagnacht zat te popelen om Buch te zien. 'Voor Buch pleit dat eindelijk seks werd bedreven door gewone mensen in plaats van door modellen. Niet mooi om naar te kijken, maar wel goed dat het gebeurde', zei hij. Goed dat het gebeurde, maar zelf is hij kennelijk geen 'gewoon mens' en geen fan of hij wil het niet toegeven. Het is goed voor een ander soort mensen. Maar als zelfs Reesink wel keek maar er niet van durfde te houden, wie dan wel?

Het is dus mogelijk dat iets dat massaal wordt bekeken, toch niet geliefd is. Dat is het nadeel van hamburgers en tv-amusement. Anders dan wat tv-wetenschappers vermoeden, hebben veel mensen smaak en onderscheidingsvermogen, ook als ze laag opgeleid zijn. Porno is de ondergrens van populair amusement, toch blijken er niet veel mensen te zijn die daar voor de volle honderd procent 'voor gaan'. De meeste mensen herkennen de dubbele bodem van programma's die winst willen maken ten koste van hun eigen dubbele moraal.

Soms verschillen populaire voorkeuren van de smaak van de mensen die hun normen volgens Reesink 'aan anderen willen opleggen'. Bachliefhebbers houden meestal niet van de Volendamse volkszangers van bzn. Toch zullen sommige oprechte fans van bzn gesteld zijn op de orgelmuziek van Bach in hun kerk. Anders dan Reesink vermoedt, maken ook liefhebbers van bzn of van de Senegalese zanger Youssou Ndour onderscheid tussen 'hoge' en 'lage' cultuur, al zullen zij verschillende criteria aanleggen.

Kijken om je te ergeren

Onderscheidingsvermogen is elke kijker aangeboren. Zodra je een gesprek begint over goede en slechte televisie, barst er meteen een discussie los. Niemand ontkent dat er standaarden zijn en dat de samenleving de ambitie moet hebben om die te halen. In dat onderscheidingsvermogen ligt de rol voor de publieke omroep. Die is er meer voor de 'hoge cultuur' dan voor het amusement. Die moet programma's maken waar mensen zich achteraf tevreden over voelen, omdat het nuttige tijdsbesteding is. Alleen bij tv-wetenschappers is de liefde voor de buis onvoorwaardelijk. Zij moeten eraan verdienen.

Ook veelkijkers houden een reserve tegenover het medium, dat steeds vaker het doelwit wordt van hun gram. De kritiek is zelden specifiek. Programma's en ervaringen worden door elkaar gehaald. Soap wordt verward met publiek drama, amusement met informatie, Nova wordt aangezien voor het Journaal en Breekijzer voor Netwerk, de krant met de tv of de radio. Amusement of infotainment scoort hoger dan informatie. Veel mensen blijven kijken om zich te ergeren.

Bijna alle programma's zijn afgestemd op bepaalde doelgroepen, mensen tussen 20 en 49 jaar, jonge vrouwen, welgestelde mannen, hoogopgeleiden, jongeren. De tv is een middel om andere doelgroepen te leren kennen en vervolgens na te doen. Omdat er zoveel talkshows zijn, verspreiden trends zich nergens zo snel via de tv als in Nederland. Het is alsof je met een versterker en microfoon voor een echoput staat. Nieuwe uitdrukkingen als 'is goehoed' of 'dat wil je niet wéten' (vertaling van de Amerikaanse uitdrukking 'you don't want to know') of 'ik heb zoiets van...' vliegen kriskras door het land.

Via de tv houdt iedereen elkaar in de gaten en doet iedereen elkaar na. Men sluit zich gretig aan bij de nieuwe mode. Zo krijg je elke avond via de kabel een mooie sociologische momentopname te zien van een even conformistisch als trendgevoelig volkje. Je komt 's avonds thuis en met de afstandsbediening klik je de samenleving aan. Hoe snel trends kunnen omslaan, was te zien aan Pim Fortuyn die binnen een jaar het land betoverde.

Eenrichtingsverkeer

Vijf jaar lang heb ik kunnen schrijven over mijn ergernis, maar nu moet ik net als alle anderen passief en machteloos blijven. Tv, de populairste vorm van vrijetijdsbesteding, is nu eenmaal niet interactief en biedt slechts eenrichtingsverkeer. Een paar jaar leidde de sensatie van internet de aandacht voor de tv af. De gemiddelde kijktijd daalde. Maar inmiddels is het gemiddelde aantal uren voor de tv weer gegroeid tot bijna drie uur per dag. In Amerika loopt het tv-gebruik op tot vijf uur per dag, al rekent men daarbij ook de tijd dat de kijkkast achtergronddecor is, terwijl de bewoners zitten te eten of te kletsen.

Ook als de tv leugens en bedrog produceert, zijn die zo leuk en aantrekkelijk dat je blijft kijken. Passief op de bank zitten is het populairst. Lezen is allang door tv-kijken verslagen. Lezen is wel interactief, omdat je de gewenste tekst kunt selecteren op een tijdstip dat goed uitkomt. Maar er is kennelijk een voorkeur voor de strakke dienstregeling, het spoorboekje, de programmagids voor de stamspreektoeter. Het is geruststellend dat anderen op hetzelfde moment hetzelfde doen. Onderbroken door luidruchtige spam van de Ster.

Van tevoren wordt de kijker lekker gemaakt met hevige momenten die niet komen. Zo wordt de hele dag in een fragment aangekondigd hoe Willebrord Frequin een van kinderverkrachting verdacht persoon de mantel uitveegt. De uitzending blijkt niets meer te bieden dan datzelfde fragment. Klein bedrog waar de kijker uren op wacht. Wat heb ik vaak moeten wachten op dat ene interessante moment, wat heb ik veel geneuzel moeten aanhoren om dat ene interessante citaat eruit te halen.

Pogingen om de dienstregeling losser te maken en kijkers zelf het tijdstip te laten bepalen met een zogenoemde tivo-box, zijn in Amerika niet aangeslagen. Ook de videorecorder wordt zelden gebruikt. Iedereen houdt zich keurig aan het programmaboekje, en elk programma is na uitzending al achterhaald, want er is al weer een nieuw begonnen.

Volgens de mediagoeroe Marshall McLuhan nodigt televisie uit tot participatie, maar dat is onmogelijk. Een internetsite bij een programma is een zwak surrogaat. Een andere mogelijkheid zijn sms'jes of het 0900-nummer, waarop de kijkers telefonisch kunnen stemmen over het verdere verloop van het programma. Welke deelnemer moet eruit worden gegooid? Wie wint, Jim of Jamaï?

Zo halen de zenders miljoenen euro's binnen met duur betaalde sms'jes. Maar er is geen gelijkwaardig contact tussen zender en ontvanger. Pogingen om met tv te internetten zijn mislukt bij gebrek aan belangstelling.

Vijf minuten roem

Het enige machtsmiddel van de kijker is de tv met zijn eigen wapens verslaan en zelf zijn leven voor de camera's uit te venten voor de collega-kijkers die thuis passief op de bank zitten. Dat is de enige echte interactieve mogelijkheid die de televisie biedt. Steeds meer mensen krijgen een kans, ieder verdient zijn vijf minuten roem. Aandacht is een industrie geworden en een optreden op tv heeft meer status gekregen dan bezit. Het is verbazend hoeveel mensen je hebben gezien als je zelf denkt een keer ongemerkt in een achteraf-programma te hebben opgetreden. Al die kijkers moeten hebben zitten zappen tot ze toevallig een kennis voorbij zagen komen.

Massa's kijkers belanden in spelletjes, tv-revues, slachtoffer-rubrieken, talkshows en gewone-mensen-programma's. De toeschouwers op de tribune moeten klappen of gillen als de presentator binnenkomt, en verder mogen ze vragen beantwoorden en voor de hand liggende meningen geven. In het jaar van Fortuyn heb ik daar veel van opgestoken, al was het maar omdat je zoveel verschillende mensen zag praten en meninkjes vertolken.

Publiek geeft tv-makers voeling met wat er onder de mensen leeft. En de kijker krijgt gewone mensen te zien met wie hij zich kan identificeren. Het gaat allang niet meer om mensen die een bijzondere prestatie hebben geleverd in hun sport, hobby of liefdadigheid. Ze moeten leuk zijn op tv.

Bij de publieke omroep kwamen gewone mensen vroeger vooral om hun problemen, ziekte, seksueel misbruik, verkeersongeluk, naderende dood, oververmoeidheid, foute ouders, oorlogsverleden, wao tot de laatste druppel uit te laten melken. Maar de laatste tijd is de toon opgewekter. Je ziet veel gek pratende kleine kinderen, het vaderschap, de helden van het dagelijkse leven. Maar hoeveel mensen ook aan bod komen, de meeste kijkers blijven passief op de sofa. Tv-kijken is opwindend niets doen. Wachten op de reclame, want daarna zullen prinses Margarita en Edwin de Roy van Zuydewijn elkaar publiekelijk omhelzen. Het verveelt wel en het verveelt niet en daarom ga je ermee door. Cabaretier Wim Kan vergeleek het uitzetten van de tv ooit met het doden van een muis.

Al die nietsigheid veroorzaakt stress. In peilingen wordt geklaagd over drukte maar tegelijkertijd wordt er steeds langer tv-gekeken. Hoe kan dat? Je blijft te laat op voor een spannend programma, staat te laat op, mist je afspraak, de hele dag rennen. En dat allemaal door nietsdoen voor de buis. Het nachtelijke begin van de Golfoorlog of een gesprek van Barend en Van Dorp met Jamaï, de winnaar van de talentenjacht in Idols. Als je het een dag later in de krant leest, kost het minder tijd.

Gesprek bij de kapper

Vaak ging ik na weer zo'n avond kijken versuft naar bed, geen idee waar ik de volgende ochtend over moest schrijven. En toch herinnerde ik mij de volgende dag opmerkelijke momenten, scherpe interviews, slappe vraagge- sprekken, rare ruzies, actuele onderwerpen, die soms op een dwarse manier aan de orde kwamen. Meningen voor bij de kapper. Vroeger ging het gesprek vrijwel altijd over sport, nu schept live televisie iconen uit de actualiteit. Het ogenblik dat zich zo'n icoon vormt, willen miljoenen live bijwonen. Wekenlang konden prinses Margarita en Edwin de Roy van Zuydewijn interviews geven aan HP/de Tijd zonder enig gevolg. Pas toen het echtpaar live in Nova verscheen met klachten over het koninklijk huis, reageerde premier Balkenende subiet.

Door de televisie wordt het tempo van onze historische ervaringen hoger. Elke maand is er wel zo'n moment, dat intens en van alle kanten wordt becommenta- rieerd en over de hele wereld op straat wordt besproken. Het is belangrijker dan sport, omdat het echter lijkt. Omdat iedereen ervan wist, kon ik er gemakkelijk over schrijven. De rechtszaak tegen Lorena Bobbit die de penis van haar seksueel gewelddadige man afhakte, de vlucht van O.J. Simpson in een witte jeep, het gedetailleerde verhoor van president Clinton over de techniek van zijn overspel, de dood van prinses Diana, de terreuraanval op de Twin Towers, het huwelijk van Máxima en Willem-Alexander, het waren allemaal live momenten die miljoenen kijkers trokken. Iedere kijker wil uit eigen ervaring kunnen spreken.

Tijdens de oorlog in Irak organiseerde het Amerikaanse leger een beeldenstorm, om zijn gezag over het land te vestigen. Met een Amerikaanse pantserwagen werd een enorm standbeeld van Saddam omgetrokken, vlak voor het pershotel. Met een vijftigtal Iraakse figuranten, zodat alle cameramensen het van hun balkon konden filmen, de minibar onder handbereik. Alle zenders schakelden erop in. Iedereen wilde het meemaken, de val van Saddam, pardon, van het beeld van Saddam, voor de ogen van een handjevol Iraakse toeschouwers.

Daarmee was weer een gemeenschappelijk evenement gecreëerd voor honderden miljoenen kijkers. Die geënsceneerde ervaring van Iraakse en internationale tv-kijkers werd belangrijker dan wat er in de rest van Irak gebeurde. Met hun symbolische daad deden de Amerikaanse mariniers denken aan anti-regeringsdemonstranten die een lappen pop van hun gehate leider verbranden. Popverbrandingen hebben geen consequenties. Maar door een beeld van de gehate leider omver te trekken, liet het Amerikaanse leger zien dat Saddam in Irak niets meer had te vertellen.

Televisie geeft je het gevoel erbij te zijn. Dat gevoel heb ik de afgelopen vijf jaar vaak gehad, maar dan bij bijzondere documentaires, de kleine inkijkjes in de samenleving. Je ziet scènes die met geen woorden zijn uit te drukken. Je kijkt ook bij de buren binnen, maar niet als die zich belachelijk moeten maken in een spelletjesshow. Ik herinner me vooral intieme beelden. Een vader die aan de eettafel te lang therapeutisch doorvraagt op een opwelling van zijn kleine kind. 'Waarom vind je het stom?'

'Gewoon, ik vind het stom.' De treurende Tunesische ouders van de aan de Italiaanse kust verdronken illegaal, die de overtocht waagde om hen financieel te kunnen ondersteunen. De dakloze die bij vorst tussen de struiken slaapt, de wedijver tussen twee dorpsharmonieën. Of gewoon een gesprek met een bijzonder persoon. Een komische sketch. Een scherpe opmerking. Een uitwisseling van een halve minuut. Hoogtepunten die het lange wachten op dat ene moment belonen.

En dan nu reclame. M

Maarten Huygen was van 1998 tot 2003 televisiecriticus van NRC Handelsblad. Nu schrijft hij hoofdredactionele commentaren voor de krant.

Rhonald Blommestijn is freelance illustrator.

[streamers]

Hamburgers zijn ook lekker, maar krijg je na de zoveelste niet een vol gevoel?