Opluchting op het Plaza de Mayo

Eindelijk hebben de moeders op het Plaza de Mayo hoop dat de moordenaars van hun mannen en kinderen tijdens de Argentijnse, militaire dictatuur gestraft zullen worden.

,,Grote opluchting'', maakte zich de afgelopen week meester van de 78-jarige Laura Bonaparte. Ze vertelt het nadat ze, zoals elke donderdagmiddag, een half uur rondjes heeft gelopen op het Plaza de Mayo in het hart van Buenos Aires. Met dertig andere moeders die witte hoofddoekjes dragen, demonstreert ze tegenover het presidentieel paleis voor ,,de waarheid en de berechting'' van de moordenaars van hun kinderen. Bonaparte heeft om haar nek een bord met de foto's van zeven mensen die in 1977 van de ene op de andere dag werden opgepakt. Twee dochters en een zoon met hun partners en haar eerste echtgenoot. Ze heeft ze nooit meer gezien.

De opluchting betreft de bekendmaking vorige week dat een Argentijnse onderzoeksrechter de arrestatie gelastte van 45 topmilitairen en een advocaat die verdacht worden van moorden en martelen tijdens de laatste militaire dictatuur in Argentinië (1976 - 1983). De arrestaties volgen op een uitleveringsverzoek van de Spaanse onderzoeksrechter Baltasar Garzón die hen wil berechten omdat zich onder de naar schatting 30.000 dodelijke slachtoffers van de junta ook Spaanse burgers bevonden.

Het militaire apparaat reageerde ongekend dociel. Er was de afgelopen dagen in Buenos Aires geen gerommel hoorbaar uit de kazerne. Op televisie en in de kranten verschenen beelden van noeste, oudere mannen in dure winterjassen die zich dociel ter beschikking stelden van justitie en in boevenwagens werden afgevoerd.

Geen vanzelfsprekendheid in een regio waar doorgaans pistolen op anderen worden gericht als de eigen belangen worden geschaad. In de jaren negentig, onder het bewind van president Menem, werden amnestiewetten van kracht om militaire rebellie te voorkomen. En zelfs nog in 2001 stelde de toenmalige Argentijnse president De La Rúa een decreet op dat uitlevering van militairen wegens mensenrechtenschendingen verbood. De angst voor het leger was levensgroot.

De net twee maanden aan de macht zijnde president Néstor Kirchner heeft evenwel - onder Spaanse druk - snel zijn verkiezingsbelofte ingelost dat in democratisch Argentinië geen straffeloosheid mag bestaan. Het decreet dat uitlevering verbiedt, is afgeschaft. En eergisteren maakte Kirchner bekend dat hij het ook prima vindt als het parlement de amnestiewetten intrekt. Die zijn destijds immers ingevoerd omdat ,,het leger de politiek chanteerde met een mogelijke staatsgreep''. De president wil als het juridisch enigszins kan, berechting van de ex-militaire leiders in eigen land. Hierdoor komt, twintig jaar na de militaire dictatuur, de justitiële afrekening een stuk dichterbij.

Mirtha Ancuña (78) draagt de foto van haar destijds beeldschone 28-jarige dochter Ana María Baravalle die in 1976, vijf maanden zwanger, samen met haar man voor altijd verdween. Ancuña en Bonaparte zijn het over een ding opvallend eens. Laat Europa de militaire misdadigers van weleer berechten. De Argentijnse magistratuur mist de slagkracht voor dergelijke processen. ,,Grote delicten worden hier toegedekt'', meent Acuña. Bonaparte zegt net zoiets. ,,Ik ben bang dat onze rechters zullen verzaken''.

Uitlevering van Argentijnen gebeurde tot nu toe niet omdat het territorialiteitsbeginsel dat niet toestond. Een Argentijn kon niet in een ander land worden berecht voor vergrijpen die hij in eigen land heeft begaan. In buurland Chili gold dat bijvoorbeeld ook voor oud-dictator Pinochet. In het Argentijnse parlement worden nu initiatieven ontplooid om alsnog strafzaken in eigen land mogelijk te maken. De meest gebruikte redenering in dit geval is dat het geen pas geeft de eigen grootste criminelen in een ander land te laten terechtstaan.

Onder de 46 personen die mogelijk alsnog terecht moeten staan wegens het moorden en het levend uit een vliegtuig werpen van mensen die zij als linkse terroristen zagen, bevinden zich coupplegers Videla en Massera. De meest beruchte schurk is de marinekapitein, `blonde engel des doods' Alfredo Astiz (50). Hij infiltreerde destijds in actiegroepen om aan te kunnen geven wie er vermoord moest worden. Astiz wordt door meer Europese landen gezocht.

Voordat het tot eventuele strafprocessen komt, zullen er nog heel wat juridische veldslagen volgen. De Spaanse onderzoeksrechter heeft nu nog zo'n dertig dagen de tijd om de uitleveringsverzoeken te motiveren. Die worden getoetst door een Argentijnse collega. Van zijn besluit kan in beroep worden gegaan bij het hooggerechtshof. Dat hoogste hof, dat op dit moment gezuiverd wordt van destijds door president Menem benoemde rechters, moet binnenkort besluiten of de amnestiewetten in strijd zijn met de Grondwet. In dat geval is in ieder geval berechting in Argentinië mogelijk. De verdachten hebben uiteindelijk overigens het recht te eisen dat ze in eigen land worden berecht als uitlevering mogelijk is. Het duurt waarschijnlijk minstens een jaar voordat deze juridische geschilpunten zijn beslecht.

Een van de weinige Argentijnen die zich tot nu toe publiekelijk tegen de berechting van militairen heeft gekeerd is de oud-president Menem. Hij zegt bang te zijn dat nieuwe processen de door hem in de jaren negentig in gang gezette ,,pacificatie'' tussen leger en maatschappij in gevaar brengt. Als zoenoffer richting militairen heeft Kirchner een oud-bevelhebber, Balza, benoemd tot nieuwe ambassadeur in Colombia. Het moet duidelijk maken dat niet alle mannen in een uniform melaats zijn.