De spiritualiteit van Tsunenari Tokugawa

Zijn voorvaderen heersten tweehonderdvijftig jaar over heel Japan, maar zij bleven desalniettemin ,,zeer bescheiden'', zegt Tsunenari Tokugawa met zeer Japanse deemoed.

Tokugawa is een rijzige man met een aristocratisch voorkomen en als achttiende hoofd van de familie verantwoordelijk voor beheer van het familie-erfgoed. Hij is achterkleinzoon van de laatste shogun van Japan die in 1868 afstand deed van de macht, waarop Japan zich opende en opstootte in de vaart der volkeren.

Tokugawa Japan wordt de voorafgaande periode wel genoemd waarin zijn voorvaderen over het land heersten, een periode die precies vierhonderd jaar geleden begon met de benoeming van Ieyasu Tokugawa in 1603 tot shogun – generalissimus. De vestiging van het Tokugawa shogunaat in Edo, het huidige Tokio, wordt dit jaar uitgebreid herdacht. Zij vormde het begin van de groei van Tokio tot miljoenenstad en centrum van Japan.

Er heerst nostalgie in Japan naar voorbije periodes waarin de bevolking gelukkiger lijkt te zijn geweest dan in de economische tegenspoed van het laatste decennium. Ook Tokugawa Japan profiteert daarvan. Zo komt er tegenwoordig gelukkig een einde aan de ,,marxistische geschiedschrijving van na de oorlog, die bevooroordeeld was over de Tokugawa Periode'', zegt Tokugawa, want ,,in marxistische ogen was het toenmalige regime natuurlijk het slechtst mogelijke regime''.

De manier waarop dit vooroordeel naar buiten kwam was bijvoorbeeld ,,het beschrijven van de boerenstand als ongelukkig en altijd levend op een bestaansminimum, of het karakteriseren van de belasting van 30 procent van de rijstopbrengst als beroving''. Maar, meent Tokugawa, ,,zo was het niet''.

De klacht over `marxistische geschiedschrijving' komt veel voor onder conservatieve Japanners. Deze conservatieven winnen recentelijk aan invloed en de Tokugawa's dragen daar nu een steentje aan bij. Dit jaar heeft de familie een stichting in het leven geroepen die, behalve het beheer van de familiebezittingen, studiebeurzen gaat uitgeven voor onderzoek op niet-marxistische leest naar de bewuste periode.

Een fervent proponent van `oude waarden' zoals die zijn terug te vinden in de tijd der Tokugawa's, is Makoto Takeuchi, directeur van het Edo-Tokio Museum.

Takeuchi zegt zelf al lang hard te werken aan eerherstel voor die periode en noemt het een belangrijke reden voor de opening, tien jaar geleden, van zijn museum. Het is gewijd aan de geschiedenis van Tokio en de Tokugawatijd neemt er, natuurlijk, een belangrijke plaats in.

Deze zomer toont het museum de belangrijkste familieschatten van de Tokugawa-familie, hetgeen deze week aanleiding was voor een gezamenlijke ontmoeting met buitenlandse journalisten. Het waren deze familieschatten die Tokugawa inspireerde tot zijn uitspraak over bescheidenheid van zijn voorvaderen, want ,,grote diamanten of gouden zwaarden'' hoeft de bezoeker niet te verwachten. Het gaat vooral om schilderijen, kalligrafie en historische documenten.

Museumdirecteur Takeuchi blijk een romanticus. Hij meent dat het ,,in het huidige tijdsgewricht belangrijk is na te denken over de reden dat Japan onder de Tokugawa's 250 jaar vrede kende''. Takeuchi noemt als een van de oorzaken niet het zeer autocratische regime, maar de ,,Japanse geest'' die vol is van ,,sympathie voor de medemens''. Tokugawa zelf blijkt iets realistischer en zegt dat het ,,makkelijk is om te zeggen dat Japanners vreedzaam zijn, maar dat dat vanuit het buitenland heel anders gezien kan worden.''

Wel stemmen beiden overeen in hun waardering voor Tokugawa Japan als `eco-gemeenschap avant la lettre'. Zoals Tokugawa memoreert: in de stad was zelfs menselijke ontlasting handelswaar waar boeren voor betaalden om hun land te kunnen bemesten. Dergelijk hergebruik was noodzakelijk omdat men ,,op deze afgesloten eilanden een samenleving diende te creëren die geheel zelfvoorzienend was'', stelt Tokugawa.

Op dit punt wordt Takeuchi zeer enthousiast. De Tokugawa Periode was een ,,periode van slow life, waarin waarde werd gehecht aan de kwaliteit van het leven en de kwaliteit van individueel handwerk''. Terwijl de twintigste eeuw de eeuw van massaproductie en -consumptie was, en dus ,,van massale afvalproductie en uitputting van natuurlijke hulpbronnen'', zou men voor de 21e eeuw moeten terugkijken naar het verleden. De huidige herdenking van de stichting van het Tokugawa shogunaat wil Takeuchi gebruiken voor het creëren van een ,,mentale beweging'' die van de 21ste eeuw een ,,spirituele eeuw'' maakt.

Tsunenari Tokugawa, geboren in 1940, is de eerste Tokugawa die in zijn levensonderhoud heeft moeten voorzien met een `gewone' baan. Zijn leven lang werkte hij bij een grote rederij waarvoor hij onder meer directeur was van de Amerikaanse vestiging. Ook hij denkt dat er ,,veel te leren is van de Tokugawa Periode, maar de vraag is wat, want niemand wil terug naar een tijd zonder, bijvoorbeeld, elektriciteit.'' Bovendien, zegt Tokugawa ingetogen, wil hij liever niet te veel praten over zulke lessen, ,,want mijn naam is nu eenmaal Tokugawa''.