Amerika's geboortekaart

De landkaart waarop Amerika voor het eerst Amerika wordt genoemd, is eindelijk in Amerikaanse handen.

Martin Waldseemüller zou een van die nauwelijks bekende kamergeleerden uit de geografische renaissance geweest zijn, als hij niet voor zijn kosmografie uit 1507 een naam verzon voor het nieuwe continent dat de vijftien jaar ervoor vaak bezocht was door Spaanse schepen.

Werkzaam in St. Dié in de Franse Vogezen zocht Waldseemüller zijn informatie in diverse drukwerken, en door te corresponderen met andere geleerden. Een belangrijke bron voor zijn kennis was het verslag van de vier reizen die de Italiaan Amerigo Vespucci tussen 1497 en 1504 naar de nieuwe wereld gemaakt had. Vespucci had dit verslag in het Italiaans gepubliceerd. Om het werk onder geleerden bekend te maken voegde Waldseemüller een Latijnse vertaling ervan toe aan zijn kosmografie. Waldseemüller vond het daarom niet meer dan logisch om het nieuwe continent naar Vespucci te vernoemen: ,,Nu zijn deze [drie werelddelen: Europa, Azië en Afrika] ruimschoots doorlopen, en een vierde deel is ontdekt door Amerigo Vespucci. Ik zie niet in hoe iemand bij rechte zou kunnen protesteren tegen het noemen ervan, naar de naam Amerigo van zijn ontdekker, een zeer scherpzinnig man, als Amerige of land van Amerigo, ofwel America, vermits Europa en Azië hun naam van vrouwen gekregen hebben.''

Later kwam Waldseemüller terug op deze keuze omdat aan de geloofwaardigheid van Vespucci getwijfeld werd en men meer van Columbus' reizen te weten kwam, maar toen was de naam America al zo ingeburgerd, dat wijziging niet meer mogelijk was tot ver in de zeventiende eeuw vind je op Nederlandse kaarten de mededeling dat America eigenlijk Columbia had moeten heten.

Behalve in zijn kosmografie schreef Waldseemüller de naam America ook op twee kaarten, die vrijwel gelijktijdig met de kosmografie uitkwamen: een set zogenoemde globesegmenten, bedoeld om op een bol geplakt te worden, en op een uit meerdere bladen bestaande wandkaart.

Het boek en de twee ongedateerde kaarten zijn vrijwel gelijktijdig in 1507 verschenen. Beide kaarten kunnen gezien worden als America's Birth Certificate, vrij vertaald: geboortekaart. De wandkaart telt twaalf bladen in houtsnede, gemonteerd 2,32 bij 1,29 meter, en is dus veel indrukwekkender dan het ene blaadje van 18 bij 34 centimeter met globesegmenten. Als de segmenten op een globe gemonteerd worden, zou die een diameter van 12 centimeter hebben.

Van de duizend exemplaren die van de grote wandkaart gedrukt zijn, is maar één exemplaar bewaard. Het werd in 1901 ontdekt in de bibliotheek van het kasteel Wolfegg in het zuiden van Württemberg. De eigenaar gaf slechts zelden toestemming om de kaart te bekijken. Maar in 1983 is de kaart in het Smithsonian National Museum of American History tentoongesteld en bestudeerd.

De eigenaar van kasteel en bibliotheek, Johannes Fürst zu Waldburg-Wolfegg und Waldsee, was al jaren bezig om de kaart te verkopen, maar had grote moeite een koper te vinden. De kaart stond op de lijst van cultuurgoed en mocht daarom het land niet uit. De vorst wilde er 14 miljoen dollar voor hebben en dat bedrag was te veel voor Duitse kopers. De Library of Congress de in Washington gevestigde, grootste en belangrijkste bibliotheek van de Verenigde Staten wilde de geboortekaart van Amerika bijzonder graag hebben, maar kon dat bedrag niet bij elkaar krijgen.

Na enige tijd kwamen bibliotheek en vorst tot overeenstemming en lag ook de Duitse staat niet dwars: voor 10 miljoen dollar ging de kaart naar Washington. In juni 2001 deed de bibliotheek een aanbetaling van een half miljoen dollar en kreeg de kaart al in handen. De twee jaar erna had de bibliotheek nodig om het totaalbedrag te vergaren. De helft kwam van particuliere bedrijven, waaronder een belangrijk deel van Discovery Channel we zullen er dus binnenkort wel een documentaire over te zien krijgen.

De kaart is tot 29 november in de Library of Congress te zien (www.loc.gov/today/pr/2003/03-110.html). Daarna wordt een facsimile tentoongesteld en gaat het origineel in het depot. Voor wie niet naar Washington kan: de kaartenzaal van de Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen van de Universiteit Utrecht heeft een gemonteerd exemplaar van de facsimile.