Ook geen fratsen

Ahold, Laurus en Aldi zijn vaak in het nieuws, maar nummer vier van de supermarktwereld is een grote onbekende. Sperwer, met de snel groeiende ketens Plus en Spar, viert zijn 75-jarig bestaan. Een interview met directievoorzitter Jaap Lagerweij.

Supermarktbedrijf Sperwer heeft meer winkels dan Dirk van den Broek, Aldi of Lidl, maar is onbekend bij het grote publiek. ,,Dat verandert snel,'' zegt directievoorzitter Jaap Lagerweij. Zijn supermarktketen Plus groeit al jaren harder dan de concurrentie. Ook in het afgelopen kwartaal, toen de Sperwerwinkels Plus, Spar en Garant samen een marktaandeel behaalden van 6,5 procent. Doel is om eind dit jaar 7 procent te halen. Daarmee zou het Edah in grootte passeren. Sperwer is nu na Ahold, Laurus (Super De Boer, Edah en Konmar) en Schuitema (C1000) de grootste supermarktonderneming van Nederland. Het bedrijf had vorig jaar een omzet van 1,02 miljard euro en een bedrijfsresultaat voor afschrijving van goodwill (overnamepremie) van 33,7 miljoen euro.

Naast het feit dat Sperwer geen beursnotering heeft, werkt de structuur van het bedrijf niet altijd mee aan soepele besluitvorming. Sperwer is een coöperatie, waardoor de neiging groot is zich meer te richten op intern overleg en consensus dan op externe communicatie. Bovendien bemoeilijkt de bestuursvorm fusies of overnames. Zo mislukte onder meer twee keer een fusiepoging met Schuitema, de moederonderneming van supermarktketen C1000. De laatste keer in 2000.

De combinatie Schuitema met Sperwer zou een concern opleveren, zo was de gedachte, waarin Plus in het hogere prijssegment de concurrentie zou aangaan met onder andere Albert Heijn en C1000 zou kunnen concurreren met prijsvechters als Edah, Aldi en Dirk van den Broek. Sperwer voelde zich toen gedwongen om actie te ondernemen, vertelt Lagerweij: ,,We hadden indertijd te weinig schaalgrootte en moesten onze supermarktformules nodig moderniseren.'' Nooit werd helemaal helder wat het breekpunt was. Lagerweij erkent dat de leden van Sperwer toen teveel geld van Schuitema vroegen. ,,De leden vroegen teveel voor hun aandelen. Daarmee werd Sperwer te duur voor Schuitema. Daar is het fout gegaan.''

Na deze laatste gestrande fusiepoging moest Lagerweij alles op alles zetten om Sperwer niet in te laten zakken. ,,De besluitvorming in de organisatie kon efficiënter, het rendement op het eigen vermogen diende te verbeteren en we moesten onze winkelformules bijstellen.'' In 2001 kwam hij met een driejarenplan waarin het rendement op eigen vermogen diende te verbeteren van 9 naar 12 procent en de omzet moest verdubbelen. Na het binnenhalen van een grote banklening kon hij ook de winkelformules upgraden.

Sperwer restylde Plus. Het accent werd gelegd op verse producten, zoals vlees, vis, brood, kaas, groente en fruit, door een grote ovale `marktplaats' in het midden van de winkel te maken, waarin deze artikelen zijn uitgestald. In de strijd met de discounters Dirk van den Broek, Aldi, Lidl en Jumbo besloot Sperwer het assortiment producten onder het eigen huismerk uit te breiden. Verder verlaagde het concern de prijs van 600 artikelen tot het niveau van Aldi en Lidl. ,,Daardoor zijn we dichter bij het prijsniveau van C1000 komen te liggen,'' vindt Lagerweij.

Ruim een jaar geleden werd begonnen met de ombouw van de Plus-supermarkten. Dat gebeurde in een veel rustiger tempo dan bij concurrent Konmar: vijf winkels per maand. Hierdoor was het mogelijk de modernisering goed vorm te geven en in de tussentijd, waar nodig, bij te stellen. Het resultaat van de restyling was boven verwachting: de nieuwe supermarkten boekten omzetstijgingen tot 40 procent. Mede hierdoor haalt Sperwer al dit jaar de voorgenomen omzetverdubbeling. Hierbij werd het concern wel geholpen door een meevaller. De coöperatie kon vorig jaar zestig winkelpanden overnemen van Laurus, dat toen op de rand van een faillissement stond. Zo boekte Sperwer op drie manieren groei: door de stijging van zijn omzet, toename van de winstmarge en vergroting van het aantal supermarkten. Geen wonder dat Lagerweij onlangs werd genomineerd voor de titel Retailer van het Jaar.

,,Dat succes met Plus is toch de kracht van een coöperatie,'' vindt Lagerweij. ,,Sperwer is een traditionele coöperatie. Alle supermarktondernemers zijn lid en aandeelhouder. Ze konden meepraten en beslissen over de herpositionering van Plus. Over het assortiment in de supermarkten, het prijsniveau, de styling, tot en met de winkelinrichting. Dat vinden supermarktondernemers aantrekkelijk aan Sperwer.'' Een van die ideeën kon snel worden gerealiseerd. Samen met voedingsbedrijf Unilever werd Café Plus ontwikkeld, een café waar vooral Unileverproducten worden geserveerd, zoals Unox-soep, Bertolli-broodjes, Ola-ijs en Lipton-thee. De eerste Café Plus werd vorige maand in Valkenswaard geopend. Als de resultaten goed zijn, krijgen meer Plus-supermarkten een café. Ruim de helft van de ruim 200 Plus-ondernemers heeft al belangstelling getoond.

Een andere aanlokkelijke kant van de coöperatie is dat de winst van Sperwer terugvloeit naar de leden. Dat levert met de steeds beter draaiende Plus mooie rendementen op. ,,Deze zogenoemde bonus over 2002 bedroeg per ondernemer gemiddeld 45.000 euro,'' schat Lagerweij. De directeurvoorzitter geeft toe dat een dreigende verwatering van die jaarlijkse bonus voor veel leden een reden moet zijn geweest om drie jaar geleden tegen de fusie met Schuitema te stemmen.

Daarbij speelt ook dat veel leden liever vasthouden aan de sfeer binnen de coöperatie. Al bij de oprichting 75 jaar geleden overheerste de gezelligheid. De eerste jaarvergadering in Amsterdam duurde twee dagen en werd vooral bepaald door zaken die weinig met detailhandel van doen hadden. Zo ging het gezelschap na aankomst in Amsterdam eerst gezamenlijk lunchen in de Coöperatieve Keuken aan de Keizersgracht, waarna iedereen een bezoek bracht aan dierentuin Artis. De middag brachten de heren grotendeels door in het Koloniaal Instituut, waar ze een rondleiding kregen en films zagen over rijst en koffie, zo beschrijft Gerard Rutte in zijn boek `De vogel is geland', dat werd geschreven ter gelegenheid van het 75-jarige jubileum. De avond van de Sperwerleden was gereserveerd voor toneel. Het clubgevoel bij Sperwer was vanaf het begin ongekend groot. Bij problemen hielpen de leden elkaar tot laat in de avond, bijvoorbeeld als ze een nieuwe winkel openden of verbouwden.

Lagerweij ziet echter ook nadelen aan de coöperatievorm. Beleidsvoorstellen moeten eerst aan de leden worden voorgelegd. Net als bij Schuitema, mislukte ook twee maal een fusiepoging met Enkabé, de laatste keer in 1979. Speciaal hiervoor werd de Kommissie van Overleg en Samenwerking (KOS) opgericht, waarin leden van beide partijen zaten die de fusie gestalte moest geven. Lou Traas van Sperwer zegt in `De vogel is geland': ,,Enkabé-ondernemers waren echte kruideniers. Niet vooruit te branden. Het was een dermate taaie en stroperige toestand bij KOS dat we op een gegeven moment in de wandelgangen de naam KOTS hebben ingevoerd.'' Na vier jaar onderhandelingen ketsten de fusiebesprekingen af.

Lagerweij heeft laten zien dat Sperwer ondanks zijn coöperatiestructuur toch alert kan reageren op de actualiteit. Naast de overname van zestig supermarktpanden van Laurus en de herpositionering van Plus, besloot Lagerweij twee jaar geleden om keten Spar over te nemen. Zijn 78 matig draaiende supermarkten van Garant werden omgebouwd naar deze formule. Lagerweij: ,,Toch kosten die coöperatieve structuren veel tijd. Je hebt veel overleg nodig.'' Zo zit Lagerweij in vier raden van commissarissen die vier à zes keer per jaar vergaderen en bezoekt hij aandeelhoudersvergaderingen die in elk van de drie Sperwer-regio's worden belegd. ,,Ik denk dan: is zoveel overleg nu echt nodig? Ik wil deze structuur aanpassen. Daarover ga ik dit jaar praten met de aandeelhouders.''

Lagerweij wil terug van vier naar één raad van commissarissen en wil de drie regio's opheffen: dat moet een nationale organisatie worden. ,,Bovendien moet het bestuur van Sperwer meer zeggenschap krijgen over de strategie. Dan kunnen we sneller opereren. We moeten op gebied van verantwoordelijkheid duidelijke piketpalen slaan. Daar mag de raad van commissarissen ons aan het jaar op afrekenen.'' Lagerweij wil dat de nieuwe structuur op 1 januari 2004 staat.

De Sperwer-topman ziet C1000 als 'grootste concurrent'. ,,Het is een heel knappe formule. De verhouding tussen prijs en kwaliteit is geweldig. Bovendien hebben ze een heldere boodschap, die ze waarmaken: ze hebben echt geen fratsen.'' In Albert Heijn waardeert Lagerweij het sterke innovatieve vermogen. Maar ook voor veel regionale supermarktketens, zoals Jan Linders (voornamelijk Limburg), Hoogvliet (Zuid-Holland) en Deen (Noord-Holland) heeft hij respect: ,,Die bewijzen dat je niet altijd groot hoeft te zijn om succes te hebben.''Minder duidelijk vindt hij Super De Boer: ,,De ene keer focust de supermarkt zich op kwaliteit en een breed assortiment, de andere keer leggen ze in de winkels weer het accent op prijs. Ik zou wensen dat de marktpositionering van Super De Boer wat helderder wordt.''

De positionering van Plus is volgens hem wél duidelijk. ,,Onze steekwoorden zijn vers, voordeel, kwaliteit en service. Dat werkt. Ook dit jaar wordt een goed jaar,'' verwacht Lagerweij. Het aantal vestigingen van Plus stijgt naar ongeveer 240, onder meer door de ombouw van enkele Garantwinkels en winkels die zijn gekocht van Laurus, maar ook door de koop van zeven à acht nieuwe winkelpanden. Als dat achter de rug is en ook de efficiëntere coöperatiestructuur op poten staat, gaat Lagerweij toch voorzichtig weer denken aan een overname of fusie. ,,Maar eerst gaan we consolideren. We hebben net iets te vaak een operatie zoals de onze zien mislopen,'' waarmee hij verwijst naar het echec van Konmar, dat Laurus op de rand van de afgrond bracht.

Dit voorjaar werd Lagerweij op het nippertje niet gekozen tot Retailer van het Jaar. Hij bezweert dat het hem niet zoveel uitmaakt. ,,Ik geef niet zoveel om dat soort eerbetoon. Zeker in onze organisatie realiseer je je dat het succes het succes is van een groot aantal mensen. De nieuwe formule Plus bijvoorbeeld is echt niet door mij bedacht. Dat een verdienste van een van mijn collega's. Kijk, dat is dan weer het voordeel van een coöperatie.''