Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Economie

Staat weer in trage treinen van N-Zeeland

Nieuw-Zeeland, eens kampioen privatiseren overweegt weer een belang te nemen in het spoorbedrijf. `De regering wantrouwt de markt.'

Ngongotaha, acht kilometer van het thermale Nieuw-Zeelandse toeristencentrum Rotorua op het Noordereiland, ziet zichzelf als een spoorwegdorp. Dat thema wordt gebruikt bij de renovatie van het dorpscentrum die momenteel wordt uitgevoerd. Er rijdt in Ngongotaha in het weekend nog een miniatuurstoomtrein rondjes in een park. Een echte trein is op de lijn naar Rotorua al meer dan een jaar niet gezien. Wegens gebrek aan vracht ziet het Nieuw-Zeelandse spoorwegbedrijf Tranz Rail er vanaf om de lijn te gebruiken. Op het baanvak groeit inmiddels struikgewas.

Vorige maand daalde de prijs van een aandeel Tranz Rail tot dertig Nieuw-Zeelandse dollarcent (0,15 euro). Een paar jaar geleden piekte het nog op negen dollar. Het recentelijk door ongelukken, slechte arbeidsverhoudingen, achterstallig onderhoud en sterke concurrentie van het wegverkeer geplaagde bedrijf stond in mei aan de rand van de ondergang. De centrumlinkse Labourregering van minister-president Helen Clark ziet voor het spoorwegnet echter nog een belangrijke sociale en milieufunctie. De overheid kondigde de aankoop aan van een derde deel van de aandelen van Tranz Rail en bood tevens aan de rails voor een Nieuw-Zeelandse dollar te kopen en de komende jaren 100 miljoen dollar in de krakkemikkige infrastructuur te investeren. De plannen zullen de regering 390 miljoen dollar kosten.

Tranz Rail krijgt in het plan het exclusieve gebruiksrecht voor vrachtvervoer op het net. Als het bedrijf de infastructuur onvoldoende gebruikt, mag de staat andere gebruikers toelaten. Zo hoopt de regering ook de aftakkende lijntjes in bedrijf te houden, om economieën in afgelegen gebieden te helpen en het wegennnet te behoeden voor gevaarlijk, vervuilend en onderhoudsvretend vrachtverkeer.

Het simpele Nieuw-Zeelandse spoorwegnet bestaat vooral uit een noordzuidlijn, met veerverbinding tussen beide eilanden. Tranz Rail bezit op die maritieme verbinding bijna een monopolie. De belangrijke veerverbinding heeft in het recente verleden ervoor gezorgd dat er nog winst kon worden gemaakt.

Het spoornet heeft een bescheiden aantal zijtakken, maar is te grofmazig om te concurreren met wegvervoer. De treinen zijn ook te traag. Het net met een leeftijd van honderd jaar is wegens het geaccidenteerde landschap op smalspoor (1.06 meter) gebaseerd. De treinen nemen daarom de tijd.

Het ingrijpen van de overheid doet denken aan het reddingsplan van twee jaar geleden voor de nationale luchtvaartmaatschappij Air New Zealand, die alleen met overheidsgeld van de ondergang kon worden gered. Vorige maand kondigde de regering ook al aan dat het zal ingrijpen in de deels geprivatiseerde elektriciteitsmarkt, omdat de elektriciteitsvoorziening voor de derde keer in een decennium in gevaar was gekomen. De directe oorzaak aanleiding was opnieuw beperkte regenval in de bergen die de meren van waterkrachtcentrales voeden. De diepere oorzaak ligt in achterblijvende investeringen in opwekking.

Minister van Financiën Michael Cullen verklaarde vorige maand in het jaarlijkse begrotingsdebat ,,dat het nationale monetaire beleid, transportbeleid, energiebeleid, innovatiebeleid en andere sleutelsectoren van de nationale economie niet aan de grillen van de markt overgelaten konden worden''.

Voor sommige Nieuw-Zeelandse waarnemers is het duidelijk dat de filosofie in Wellington, waar sinds 1984 regeringen van zowel sociaal-democratische als conservartieve kleur met enorm enthousiasme aan liberale markthervormingen hebben gewerkt, radicaal is omgeslagen. ,,Instinctief wantrouwt de regering de markt'', zegt Roger Kerr van de denktank van het zakenleven, Business Roundtable. ,,Dat instinct wil dat de overheid meer grip op de economie krijgt. Dit is de enige regering in de OESO die geen beleid heeft dat verdere privatisering voorstaat.''

De conservatieve oppositieleider Bill English zegt dat de spoorweghervormingen in feite neerkomen op een directe subsidie van grote gebruikers van het spoorwegvervoer. ,,Als Labour een directe subsidie van enkele sectoren van het bedrijfsleven had voorgesteld, zouden de aanhangers van de partij zijn gaan steigeren. Maar omdat ze de maatregelen verpakken in nationalistische slogans over het terugkopen van de rails, hoopt de partij de aanhangers tevreden te stellen'', schampert English.

Tranz Rail werd tien jaar gevormd als opvolger van de `New Zealand Railways Corporation', een van de laatste grote privatiseringen van de Nieuw-Zeelandse staatsbedrijven. Begin jaren negentig verkeerde Nieuw-Zeeland in de slotfase van een periode van radicale liberale economische hervormingen, waarbij de marktwerking de economie nieuwe impulsen moest geven.

Het ministerie van Financiën had toen al twijfel over het bestaansrecht van de nationale spoorwegen, wegens de hoge vaste lasten en de geringe vraag naar lange-afstandsvervoer in het dunbevolkte land, waar alle grote steden zeehavens hebben.

Toch boekte Tranz Rail aanvankelijk goede resultaten voor de eerste particuliere aandeelhouders, waaronder het Amerikaanse Wisconsin Rail, de Nieuw-Zeelandse zakenbank Fay Ritchwhite en Alex van Heeren. Deze zakenman, consul van Nederland in Auckland en hoteleigenaar bezat 9 procent van de aandelen. Deze aandeelhouders verkochten hun aandelen met een winst van honderden miljoenen. Daarna ging het snel bergwafwaarts met de vooruitzichten van Tranz Rail.

Inmiddels heeft ook het Australisch vrachtbedrijf Toll belangstelling getoond voor Tranz Rail. De bedrijfsfilosofie van Toll is gericht op het bieden van geïntegreerde transportoplossingen. Het bedrijf wil ook vrachtwagens, terminals en opslagplaatsen gaan exploiteren. Intussen formuleert een groep zakenmensen in het toeristencentrum Rotorua plannen om de passagiersverbinding met Auckland per luxetrein te herstellen. Zonder vracht op de lijn lijkt dat een onmogelijke zaak te worden.