De feiten in fictie

Het laatst verschenen nummer van tijdschrift Raster is vrijwel volledig gewijd aan de in Frankrijk levende Marokkaanse schrijver Tahar Ben Jelloun en zijn roman Een verblindende afwezigheid van licht (2002), over de oubliëttes van de Marokkaanse geheime gevangenis Tazmamart. In Frankrijk en Marokko is veel te doen geweest over deze getuigenissenroman die niet is gebaseerd op eigen ervaring, maar op gefictionaliseerde getuigenissen van anderen.

Raster-redacteur Jacq Vogelaar geeft een helder overzicht van de feiten. In oktober 1991 werden er uit Tazmamart 28 verminkte, gebochelde en met een laag vuil gepantserde halfdoden vrijgelaten. Ze hadden achttien jaar lang opgesloten gezeten in betonnen isoleercellen, met een minimum aan eten en drinken. De meesten waren lagere militairen die begin jaren zeventig bij aanslagen op koning Hassan II betrokken waren. Al die jaren heeft de wereld niets geweten van Tazmamart. Tot in 1991 werd zelfs het bestaan van de gevangenis ontkend. Enkele overlevenden deden verslag van hun helse ervaringen en Tahar Ben Jelloun schreef er, mede op basis van gesprekken met een ex-gevangene, een roman over met een fictieve hoofdpersoon. De discussie ging over de vraag of men het lijden van anderen mag gebruiken voor literaire doeleinden. Een ander probleem was dat van de genre-vervaging: de verwisseling van roman met document, van een fictief levensverhaal met een journalistiek verslag.

De redactie van Raster legde Jahar Ben Jelloun hierover per email een aantal vragen voor. In zijn antwoord beroept de auteur zich op de ,,totale vrijheid'' van iedere schrijver: ,,Hij is vrij om te schrijven wat hij wil, als hij er maar scrupuleus en oprecht in is. [...] Als hij gebruik maakt van gebeurtenissen die iemand anders heeft meegemaakt, moet hij dat zeggen en er verder zijn eigen werk mee creëren.'' Het klinkt eenvoudig, maar dat is het niet, zoals Jelloun bitter heeft mogen ervaren. Zijn eigen zegsman uit Tazmamart noemde de roman een ,,ontvreemde levensbeschrijving'' en veel journalisten zeiden hem dat na.

In Raster behandelen Marjoleine de Vos, Faoud Laroui en Abdelkader Benali verschillende aspecten van Jellouns roman, terwijl Willem van Toorn een vergelijking trekt met Jellouns bundel verhalen over de maffia. De Britse historicus Timothy Garton Ash erkent in een essay dat de grens tussen feit en fictie open is, maar voegt toe dat ,,woorden die geschreven worden over de werkelijke wereld consequenties [hebben] in die werkelijke wereld''.

Raster 101, 2003. Uitg. De Bezige Bij. Prijs: €15,-