De mooie harde werkelijkheid

In 1852 begon Leopoldo Alinari (1832-1865) in Florence met twee broers zijn fotostudio, waarvan het 150-jarig bestaan pas dit jaar werd gevierd met een tentoonstelling en een fraai fotoboek. De Fratelli Alinari legden zich kort na de oprichting van de firma toe op het vastleggen van gebouwen en stadsgezichten, eerst in hun vaderstad, later ook in andere steden in Italië en daarbuiten. Na een opdracht van prins Albert van Engeland om alle tekeningen van Raphaël in collecties in Florence, Venetië en Wenen te fotograferen, vestigden de Alinari's ook hun naam als fotografen van kunstwerken.

Wie de door de Alinari's gefotografeerde plaatsen kent waant zich in een andere wereld. De vroegste foto's van Italiaanse steden tonen bijvoorbeeld de Dom van Florence nog zonder de marmerfaçade die pas vanaf 1871 voor de stenen gevel zou worden geplaatst. Maar ook bieden ze gezichten op het stadsplein van Perugia zonder ook maar één wandelaar, en op het kanaal onder de Brug der Zuchten in Venetië waarvan het oppervlak glad spiegelt zonder het geplons van de riemen van gondels en de motoren van andere vaartuigen.

Zulke opnamen uit het tijdperk vóór het massatoerisme zijn zeer in trek, en niet alleen vanwege de nostalgie. Kunsthistorici waarderen oude Alinari-foto's, die nog altijd studies naar beeldende kunst en architectuur illustreren, om hun detaillering en de manier waarop gebouwen en kunstwerken zo objectief mogelijk, zonder afleidende elementen in beeld zijn gebracht. Daarmee introduceerde Alinari een nieuwe manier van fotograferen, in een tijd waarin fotografen zochten naar pittoreske en schilderachtige effecten.

Vanaf 1865, toen Florence gedurende vijf jaar hoofdstad was van het nieuwe koninkrijk Italië, manifesteerden de Alinari's zich ook als portrettisten van de elite, van leden van het koningshuis en van voormannen van het Risorgimento, zoals een haarscherp portret van Giuseppe Garibaldi laat zien. En als in 1890 Leopoldo Alinari's zoon Vittorio (1859-1932) de firma overneemt, blijkt hoe de fotografie zich in korte tijd heeft ontwikkeld tot een ware industrie met een veel uitgebreidere thematiek dan voorheen. Glamourfoto's van actrices en componisten krijgen nu de nadruk, net als genretaferelen van het straatleven in onder meer Rome en Napels, waarmee de verstilde steden van de vroegste Alinari-foto's leven krijgen. Zo vormt, in de mooie Corso Vittorio Emanuele te Milaan, de spits van de Dom slechts de achtergrond van een bedrijvige straat met koetsen en paardentrams. En in de even fraaie opname van de Via Gran Madre di Dio in Genua wordt het zicht op de gebouwen ontnomen door over de straat gespannen lijnen met wasgoed.

Monica Maffioli e.a., Fratelli Alinari, Photographers in Florence, Alinari, 280 blz. €24, ISBN: 22-7292-436-7; www.alinari.it