Homo ludens maakt plaats voor homo consumens

De dagen van kraakpand de Blauwe Aanslag in Den Haag zijn geteld. Met het pand verdwijnen ook de laatste krakers-oude-stijl. De nieuwe aanwas heeft geen tijd meer voor fulltime activisme. En de oude garde sloot een deal met de gemeente voor een nieuw pand.

Zijn mooiste moment in zijn krakerscarrière? Aart van den Hoek, een bedachtzame dertiger, leunt achterover. Glimlacht. De geboorte van zijn inmiddels elfjarige zoontje, zegt hij. Enthousiast vertelt hij over de kinderen van kraakpand de Blauwe Aanslag. Een gat in het hek rond de tuin is net groot genoeg om de buurtkinderen binnen te laten, en als ze té groot zijn ,,en lastig'' kunnen ze zich niet meer tussen de spijlen wurmen.

Het is niet het antwoord dat je van een kraker verwacht. Je verwacht herinneringen van de kraak, van rellen, van verzet. Van fuck the system. Zo niet in de Blauwe Aanslag in Den Haag, een van de oudste kraakpanden en grootste woon-werkgemeenschappen van Nederland. Zelfs nu het einde dreigt vanochtend bepaalde de rechter dat de gemeente, ongeacht een nog lopende monumentenprocedure, over mag gaan tot ontruiming lijkt het merendeel van de krakers hierin te berusten.

Het voormalige belastingkantoor – vandaar de naam `de blauwe aanslag' – is een indrukwekkend pand. Aan de rand van de Haagse binnenstad, waar centrum en Schilderswijk in elkaar overlopen, staat het als een bastion. Een met graffiti beschilderde grens tussen historische panden en gladde nieuwbouw. De 6.400 vierkante meter biedt onderdak aan ongeveer vijftig krakers, verdeeld over zeven woongroepen.

Het pand werd na twee jaar leegstand in december 1980 gekraakt in reactie op de toen heersende woningnood. Een tiental krakers bivakkeerde in de kou, zonder elektra en met één werkende wc in het lege pand, gesteund door naar schatting honderd buurtbewoners. In de daaropvolgende jaren ontwikkelde het zich tot het middelpunt van de Haagse krakersbeweging.

Inmiddels is de Blauwe Aanslag, temidden van het stadsgewoel, een zelfregulerend universum, met een verwilderde, sprookjesachtige tuin, een boekhandel, drukkerij, metaalwerkplaats, cateringbedrijfje, ateliers, een concertkelder, bioscoop en een altijd levendig biologisch eetcafé. Wie op een doordeweekse avond binnenloopt, treft Hagenaar en Hagenees, ambtenaren, illegalen, punkers en hockeymeisjes, verenigd boven een veganistische maaltijd, kruidenthee en hooibier.

Overdag is het pand vrijwel leeg. De huidige bewoners, allemaal van na de kraak van 1980, zijn vooral dertigers. Mensen met banen en gezinnen. Er woont een Tweede-Kamerlid, een huisarts, een architect, een handvol kinderen. Ze kraken in de eerste plaats uit levensovertuiging. Wat hen bindt is een milieuvriendelijke en alternatieve levensstijl, en de dreigende ontruiming.

Binnenkort zullen de krakers het pand moeten verlaten. Al in 1995 stemde de gemeenteraad vrijwel unaniem in met sloop, wegens de aanleg van een centrumring die de Haagse binnenstad autoluw moet maken. Bewoners, groepen sympathisanten zoals de Vereniging Singelpingel, milieuorganisaties en buurtbewoners kwamen met alternatieven voor de vierbaansweg, spanden rechtszaak na rechtszaak aan en lagen waar mogelijk juridisch dwars, tot aan een uitspraak in 1999 van de Raad van State, die de gemeente gelijk gaf.

Om nieuwe rechtszaken te voorkomen, kwam de gemeente met een concessie: ze bood de bewoners en gebruikers van de Blauwe Aanslag, in ruil voor het einde van het juridische verzet, een alternatief pand, een voormalige hbs elders in Den Haag. De ongeveer vijftig krakers zullen het schoolgebouw tegen de toenmalige getaxeerde waarde van één miljoen gulden (453.040 euro) kopen en daarvoor een lening afsluiten bij een bank. De gemeente betaalde drie miljoen gulden verbouwingskosten onder meer om het pand asbestvrij op te leveren en beloofde de krakers een verhuiskostenvergoeding van 2,5 ton in guldens.

Zijn de krakers van de Blauwe Aanslag weggesubsidieerd? Ingekapseld in de gevestigde orde? Het zijn vooral oud-bewoners en sympathisanten die dat vinden. In december, bij de jaarlijkse viering van de kraak, riep een oud-bewoonster geëmotioneerd op de Blauwe tot de ,,laatste steen'' te verdedigen. Nog steeds loopt er een door buurtbewoners aangespannen procedure tegen de sloopvergunning van het pand, waarvan een gedeelte de oude Rozenburg porseleinfabriek uit 1887 is, en wordt getracht het alsnog de status van beschermd monument te geven.

De oud-bewoners roemen de jarenlange juridische strijd, de speciale functie die het pand heeft als vrijplaats voor jonge kunstenaars, theater- en radiomakers. En ze betwijfelen of de deal met de gemeente over het nieuwe pand niet betekent dat diezelfde gemeente meer controle over de krakers zal krijgen. Ze vrezen vooral de teloorgang van de `BA-principes' een plek waar naar hartelust geëxperimenteerd kon worden met woon-, werk- en leefvormen en die een uitvalsbasis was voor de strijd tegen alle onrecht in de wereld. Het maatschappelijke verzet leeft minder onder de huidige generatie, zeggen de oud-bewoners. De Blauwe Aanslag heeft nog wel steeds de reputatie een bolwerk voor `links tuig' te zijn. Onder de mensen die jaarlijks de vliegbasis Volkel inspecteren op de aanwezigheid van nucleair materiaal, of de activisten die het proefdierencentrum in Rijswijk bezetten, zitten mensen uit de Blauwe. Maar de tijd dat iedere actie in Den Haag iets met het kraakpand te maken had, is voorbij.

De idealen zijn er misschien nog, zegt oud-bewoner Joris Wijsmuller, tegenwoordig gemeenteraadslid voor de Haagse Stadspartij. Maar ,,ook krakers hebben het druk''. Hij somt op: studiebeurs, prestatiebeurs, verbeterde arbeidsmarkt, sollicitatieplicht: ,,ook krakers moeten zorgen dat er brood op de plank komt.'' In de jaren tachtig was er volgens hem meer tijd en energie om actie te voeren en ,,eigen alternatieven op te bouwen''. Steeds minder studenten en jongeren maken de ,,vergaande keuze om fulltime kraker te zijn''. Of zoals een sympathisant het verwoordde: ,,Als de Blauwe Aanslag wordt gesloopt, maakt de homo ludens plaats voor homo consumens.''

Het overgrote deel van de huidige bewoners en gebruikers kiest voor zekerheid. ,,Jarenlang hebben we met de dreiging van sloop geleefd. Dat is funest, het maakt het moeilijker om dingen op te bouwen'', zegt Aart. ,,Niemand vindt het leuk om te moeten vertrekken en dit te moeten achterlaten. Maar het enige alternatief was dakloos en werkloos. De keuze was tekenen of ontruimd worden. Er wonen hier mensen met kinderen, bedrijfjes die hun continuïteit moeten waarborgen.'' Slechts 10 procent van de bewoners weigerde de overeenkomst met de gemeente te tekenen en zal zich tegen verhuizing verzetten.

Het nieuwe pand, dat Grote Pyr gaat heten naar een zestiende-eeuwse Friese verzetsheld, wordt geen tweede Blauwe Aanslag. Vrijwel iedereen is het daarover eens. Verschil is dat de krakers voor het eerst zullen moeten voldoen aan milieurichtlijnen, brandveiligheidseisen en de eisen van monumentenzorg. En niet de vergeten: de hypotheek moet maandelijks worden afgelost.

Dat is niet in strijd met het principe van kraken, roepen de krakers om het hardst. Het kopen van een pand, met de bijbehorende hypotheek, brengt volgens degenen die verhuizen het krakersideaal juist dichterbij: een min of meer zelfvoorzienende, ecologische woon-werkgemeenschap die haar leven zonder regels van de samenleving kan inrichten. Ingeburgerde anarchisten. ,,Met een hypotheek zijn we gebondener, maar ook ik ben ouder geworden. Ik kan die verantwoordelijkheid wel aan'', zegt Aart met een glimlach. ,,Je moet de regels goed kennen om ze goed te breken.''

,,Kraken is niet het anarchisme zoals het in de Van Dale staat'', zegt Krista van Velzen (29). Het Tweede-Kamerlid koos voor het kraken omdat het wonen met anderen, op een ecologisch verantwoorde manier, haar meer aanspreekt dat ,,een flatje vijf hoog achter''. ,,Kraken is juist niet `ik trek met van de rest geen reet aan''', zegt ze ,,Anarchisme is het zelf inrichting geven aan je bestaan, en dat is voor mij het zelf zorgzaam zijn voor je eigen omgeving. Regels die je samen maakt, daar is niets mis mee.''

Het niet naleven van officiële regels heeft een bijkomend voordeel. Omdat officiële instanties zich niet met het pand bemoeien, er nauwelijks huur hoeft te worden betaald en niet aan vergunningen hoeft te worden voldaan, kan er naar hartelust worden `aangeklooid'. ,,Wanorde en anarchie maken een stad tot een stad waarin je je niet verveelt'', schreven de krakers van de Blauwe Aanslag in een ingezonden brief in de Haagsche Courant in 1995. Juist in Den Haag, dat het imago heeft van een saaie stad, moet de mogelijkheid zijn om buiten het officiële circuit van galeries, ateliers en andere podia, ,,iets te ontplooien, te experimenteren, iets te doen'', zo meenden en menen ze.

De Blauwe Aanslag is volgens sommigen was daar de plek voor. Vanuit het kraakpand ontstonden onder meer theater Korzo en twee architectenbureau's. Dichters, schilders, makers van bunker acid house en punkbandjes presenteerden er hun eerste werk. Nog wekelijks worden in het filmtheater politiek geïnspireerde, niet-commerciële films gedraaid en treden in de kelder experimentele bandjes op, waarvan sommigen niet meer dan tien bezoekers trekken. De gedachte is dat alle cultuur die in het officiële circuit terechtkomt, ergens moet zijn uitgevonden.

Ook de gemeente Den Haag raakte ervan doordrongen dat de stad ,,een alternatieve kant'' nodig heeft en investeerde daarom drie miljoen gulden in een nieuw pand. Volgens wethouder Arend Hilhorst van ruimtelijke ordening drukt de overeenkomst waardering uit voor de leefgemeenschap van de Blauwe Aanslag: ,,We voelen ons daardoor aangesproken.''

Hij is zelf kraker geweest, vertelt hij met ingehouden trots. ,,Een blauwe maandag, in de Gortstraat in Leiden.'' Maar het klimaat is nu anders, zegt de wethouder. Kraken uit verzet tegen de woningnood en leegstand is niet meer noodzakelijk. ,,Er staat niet meer zoveel leeg'', zegt de wethouder. Den Haag heeft bovendien, zo vertelt Hilhorst, bij de collegeonderhandelingen 240.000 euro voor 2003 uitgetrokken voor zogenoemde `broedplaatsen', door de gemeente aangewezen locaties waar kunstenaars en anderen naar hartelust kunnen experimenteren. ,,Als gemeente heb je de taak om daar wat aan te doen.''

De trend is zichtbaar in heel Nederland, ziet socioloog en oud-kraker Eric Duivenvoorden, auteur van Voet tussen de deur, over de krakersbeweging tussen 1964 en 1999. Ook Amsterdam, Nijmegen en Wageningen voeren een broedplaatsenbeleid en de meeste grote steden kennen anti-kraakorganisaties. De nu opnieuw heersende woningnood onder jongeren haalt het niveau van de jaren tachtig bij lange na niet, zegt Duivenvoorden. Het aantal krakers is dan ook afgenomen. Volgens een schatting waren er in 1981 20.000 krakers, nu schat Duivenvoorden dat het aantal krakers ,,de duizend niet meer overstijgt''.

Volgens Duivenvoorden is het feit dat de overheid zich over de twee belangrijkste motieven voor het kraken – woningnood onder jongeren en vrijheid om te experimenteren – heeft gebogen, een teken dat de ,,emancipatie van krakers'' is geslaagd en de ,,problematiek serieus is genomen''.

Kan een overheid wel een subcultuur creëren? Hilhorst: ,,De betrokkenen zijn beducht voor inkapseling. De discussie is natuurlijk: hoe ver moet je gaan?'' De gemeente is er nog niet helemaal uit. Werkgroepen zijn in het leven geroepen om een inventaris te maken van de `ruimtebehoefte' van kunstenaars.

De krakers en gebruikers van de Blauwe Aanslag staan nog huiverig tegen over het `broedplaatsenbeleid', dat haaks lijkt te staan op de wijze waarop vrijplaatsen ontstaan: spontane initatieven die niet gebonden zijn aan regels, vergunningen en overheidsbemoeienis. ,,We gaan meedraaien in het normale systeem'', zegt een oud-kraker verongelijkt. ,,Het blijft tegen onze principes om met de overheid in zee te gaan'', zegt ook `monumentenactivist' Peter Bos, die zich in Den Haag inzet voor behoud van cultureel erfgoed en jarenlang vocht tegen de sloop van de Blauwe Aanslag. Hij zette zelf het gemeentebeleid in gang, nadat andere vrijplaatsen in Den Haag werden ontruimd of gesloopt. Bos vreesde voor een cultureel vacuüm. Bij de overeenkomst met de Blauwe Aanslag uit 2000 zit een bijvoegsel over de vrijplaatsen. Bos zou ophouden met procederen als de gemeente een broedplaatsenbeleid zou starten.

,,De uitvoering is echter beroerd'', zegt Bos. Hij heeft waardering voor het feit dat Den Haag `iets' probeert te doen, maar in plaats van bestaande plaatsen als broedplaatsen aan te wijzen, kijkt de gemeente naar nieuwe plekken en ontruimt de oude, meent hij. ,,De wethouder zou de initiatieven in de stad als uitgangspunt moeten nemen'', zegt ook Joris Wijsmuller.

Wijsmuller en Bos signaleren dat de gemeente de vrijplaatsen vooral ziet als goedkope werkruimte voor kunstenaars, en dan met name beeldende kunst, en nog niet als een ruimte voor andere leefwijzen, woonvormen en tegencultuur. Verongelijkt wordt nog steeds gesproken over een gemeente die ,,alleen rekening houdt met wonen, winkelen en niet met leven''. Volgens Hilhorst probeert Den Haag daar juist wat aan te doen. In het imago van een saaie stad ,,zit wel iets'', zegt hij. Maar dat het behoud van de Blauwe Aanslag daar iets aan kan veranderen, nee, dat niet, zegt de wethouder gedecideerd.

Krista van Velzen laat enthousiast het nieuwe pand zien: de lerarenkamer met oude kasten, lange en hoge betegelde gangen, her en der wat oude jassenhaakjes, een entree met glas-in-lood, een amfitheatherachtig scheikundelokaal met de oude schoolbanken met inktpot er nog in. Maar ook, de zolder waar de gaten nog in het dak zitten. Geen enkele ruimte is nog bewoonbaar.

De verbouwing had al klaar moeten zijn, meent de gemeente. Vier april hadden de krakers weg moeten zijn. Enkele weken geleden verzocht de gemeente de Haagse rechtbank de schorsende werking van een nog lopende, en door de gemeente uit tactische overwegingen zelf ingediende monumentenprocedure op te heffen. De rechter stelde de gemeente vanochtend in het gelijk. Den Haag kan na 23 jaar over gaan tot ontruiming van de Blauwe Aanslag.