Misschien is die EU wat voor mijn kinderen

De Poolse provincieplaats Orneta telt bijna 40 procent werklozen. Zou het beter worden als Polen toetreedt tot de EU? Komende week mogen de Polen daar per referendum over beslissen. `We hopen dat de EU onze politici zal dwingen om op te houden met stelen.'

Franciszek Zajaczkowski heeft de oude boerderij van zijn voorvaderen nooit gezien. Zover het familiegeheugen reikt, moeten ze er hebben geboerd. Maar de 50-jarige Pool – hoge jukbeenderen, vriendelijke ogen – weet alleen dat het ergens in de buurt moet zijn geweest van Wilno. Zo noemen de Polen Vilnius, de hoofdstad van het tegenwoordige Litouwen. Franciszek Zajaczkowski woont nu in Orneta, een plaats van 15.000 inwoners in het noordoosten van Polen. Van de inwoners in en rond Orneta komt 90 procent oorspronkelijk uit de buurt van Vilnius. Na de Tweede Wereldoorlog werden ze gedwongen te verhuizen.

De Zajaczkowski's maken zich daar niet al te druk meer over. Het hoofdstuk `Wilno' is dicht. Het oude land werd opgeslokt door de Sovjet-Unie. Wat zou je doen, als je moet kiezen tussen de terreur van Stalin en een degelijke Duitse boerderij met grote schuren en vijftig hectare land? Oorspronkelijk voelden ze zich niet slecht af, ook al was er geen keuze. Er werd een nieuwe generatie geboren en die gingen onverstoorbaar door met wat ze al eeuwen deden: hard werken op het land.

De Polen. Het is alsof ze op een kleed staan dat telkens met een ruk onder hen vandaan wordt getrokken. Ze krabbelen op en vallen weer om, generatie na generatie, regime na regime. De ene keer verandert het land van plaats, de andere keer van regime. Nu is het de Europese Unie. Gaan ze straks weer onderuit? Niemand kan het met zekerheid zeggen, maar komende week, op zaterdag 7 juni en zondag 8 juni, moeten de Polen per referendum een keuze maken. Als meer dan 50 procent van de kiesgerechtigden opkomt en `voor' stemt, wordt Polen op 1 mei 2004 voorgoed aan het westen van Europa geplakt. Zo niet, dan wordt het Poolse lidmaatschap een kwestie van het parlement. Dan wordt Polen lid van de EU zonder de legitimering van het volk en zal er altijd een bijsmaakje kleven aan het Poolse lidmaatschap.

In het noordoosten van Polen zijn weinig zekerheden. Of het moeten de ooievaars zijn die met het ritme van de seizoenen komen en gaan. Of de kerk natuurlijk, het vaste punt van troost voor een diepgelovig volk. Orneta ligt in het hart van Mazurië – vroeger Oost-Pruisen – in een lichtglooiend landschap waar kleine meertjes fel schitteren in de zon tussen slaperige bossen en sappige weiden. Rode baksteen en vakwerk verraden de hand van Duitse bouwers in boerderijen, kerken en gemeentehuizen. Ze hebben de eeuwen met gemak overleefd.

Oost-Pruisen niet. Dat werd na de Tweede Wereldoorlog opgeheven door de overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog. Jozef Stalin, Winston Churchill en Franklin D. Roosevelt tekenden een nieuwe kaart van Europa met nieuwe coördinaten van Polen. Dat moest zijn oostelijke gebieden opgeven in ruil voor meer westelijk gelegen Duitse gebieden. Miljoenen mensen werden gedwongen hun koffers te pakken. Tegenwoordig zouden we dat een etnische zuivering noemen, maar toen gold het als een logisch gevolg van het verloop van de oorlog. De Duitsers werden verjaagd uit Oost-Pruisen. De Zajaczkowski's en tienduizenden andere Polen uit Litouwen begonnen een nieuw leven op het verlaten Duitse land.

Als Polen op 1 mei volgend jaar feitelijk lid wordt van de EU, komen Poolse boeren in aanmerking voor inkomenssteun uit Brussel. Die steun is bedoeld om de Europese boeren een betere concurrentiepositie te geven, maar wat Franciszek betreft is dat fictie. Neem nou graan, zegt hij. Dat komt straks binnen de EU voor subsidie in aanmerking. Maar dan moet je wel ten minste 80 ton produceren, en wat erger is, je moet het drogen en opslaan tot november. ,,En waar zouden we dat dan wel moeten doen?'', vraagt zijn vrouw Jadwiga. De oude schuren zijn niet berekend op zulke nieuwigheden.

Ze komt aanlopen met een stapel paperassen. Voorschriften van de Europese Unie. De Zajaczkowski's zouden best vóór de EU willen stemmen. Ze hebben lange winteravonden zitten puzzelen op de eisen van het abstracte Brussel en ze hebben vreselijk hun best gedaan om ze in de Poolse praktijk te brengen. De stallen zijn aangepast, ze hebben een veterinair EU-diploma gehaald, er is koeling in de melkerij gekomen. Maar het is allemaal niet genoeg om aan het grote Europese landbouwspel mee te kunnen doen. Boerenbedrijven gaan failliet. De slachthuizen in de buurt hebben de deuren moeten sluiten, omdat ze niet konden voldoen aan de strenge hygiëneregels met de specifieke maten, afwasbare tegeltjes en hypermoderne koelruimtes.

Franciszek Zajaczkowski is kwaad. Niet op de bestuurders in Brussel, maar op de leiders in Warschau. Die laten hun eigen mensen in de steek. ,,Ik vind het een schande'', zegt Zajaczkowski. ,,In de regering heerst totale chaos en voor ons hebben ze geen cent over.'' Nooit is er goed nieuws uit Warschau. Het enige nieuws uit de hoofdstad dat de provincie bereikt, gaat over corruptieschandalen binnen de linkse regering van premier Miller. Bijvoorbeeld op het ministerie van Gezondheid. De minister is net weer afgetreden. En in een corruptiezaak rond de televisie is de premier zelf gehoord door een parlementaire commissie.

Buiten de EU, denken de Zajaczkowski's, hebben ze tenminste nog een kans om hun bedrijf open te houden en de kinderen een toekomst te bieden op het land. Daarom stemmen ze `nee'. Als noodkreet voor hun kinderen. ,,Ik heb vijf intelligente kinderen'', zegt Franciszek Zajaczkowski, ,,en ik kan hun geen enkele toekomst bieden.''

Decente rokjes

De burgers binnen de stadsmuren van Orneta hebben een ander perspectief. Net als de boeren zijn ze boos op `Warschau'. Maar als ze gaan stemmen, dan kiezen ze meestal voor toetreding. Om dezelfde reden als de boeren die tegen stemmen: voor hun kinderen.

Op een steenworp afstand van het gemeentehuis verkoopt de 75-jarige Sabina eieren op straat, om haar pensioen aan te vullen. ,,Nee, wij weten niets van die EU'', zegt ze. En na enig aandringen: ,,Mijn grootmoederlijk gevoel zegt me dat het wel goed komt met die EU. Volgens mij worden we daar op den duur wel beter van. Laten die Duitsers maar snel terugkomen en ons werk geven.''

Aan de andere kant van het plein heeft enkele generatiegenoten hun vaste plekje ingenomen op een bankje in de zon. ,,Wij zijn natuurlijk vóór Europa'', zegt de 69-jarige Jozef. ,,Zodra we lid zijn gaan we op zoek naar jonge, mooie westerse vrouwen die voor ons willen zorgen.'' De dochter van Jozef werkt in de tuinbouw in Nederland. ,,Haar baas is niet bepaald aardig'', zegt Jozef, ,,maar ze verdient daar wel in zes weken wat ze hier nog niet in zes maanden bijeenkrijgt.''

Tot aan het einde van de jaren '80 was er voor iedereen werk in de provinciestad. Maar met het faillissement van het communisme ging de ene fabriek na de andere op de fles. Er werd geprivatiseerd en gesneden. Buitenlandse investeerders kwamen en gingen. Ondernemers begonnen aarzelend voor zichzelf, totdat ze door de hyperinflatie omver werden geblazen. Hervormingen die door Warschau worden opgelegd, volgen elkaar in hoog tempo op, maar de arbeidsmarkt wordt krapper en krapper.

Het is eindexamentijd. Door de straten van Orneta lopen opgeschoten jongens in donkere pakken en witte overhemden, magere nekken in te wijde boorden. De meisjes in decente rokjes, ook zwart-wit. Eindexamen doe je in je zondagse kleren, schrijft de traditie voor. In wat er daarna gebeurt voorziet de traditie niet meer.

Hoeveel mensen werkloos zijn? De dame van het arbeidsbureau, Alicja Paplinska, rommelt wat in haar papieren en steekt een sigaret op. Ze is de tel allang kwijt, maar ze doet een dappere poging: ,,Meer dan twee keer het landelijk gemiddelde zal het niet zijn. Wilt u koffie?''

Het landelijk gemiddelde ligt tegen de 20 procent. Hier zit dus bijna 40 procent van de beroepsbevolking zonder werk. Voor de meeste van hen kan Alicja Paplinska niets doen. Nieuwe arbeidsplaatsen komen er niet bij en oude verdwijnen.

Op het bureau van Alicja liggen faxen van een uitzendbureau, Linkconsulting, dat bemiddelt voor werk in het buitenland. Gevraagd voor Duitsland: medisch personeel met een Pools én een Duits paspoort. Gevraagd voor Spanje: metaalbewerkers die vloeiend Spaans spreken. ,,Ja, dan ben je gauw klaar. Wie heeft er hier nu een Duits paspoort of wie spreekt er vloeiend Spaans?''

Het arbeidsbureau kan alleen rommelen in de marge. Taalcursussen organiseren. Scholing. De werklozen weerbaarder maken. Volgens Alicja doet de regering in Warschau haar best, maar veel geld voor de werklozen in de provincie is er niet. Ze wacht met smart tot de Brusselse geldkraan opengaat. ,,Binnen de EU kan het alleen maar meer worden'', zegt ze. 's Nachts droomt ze al van grote, nieuwe, rokende fabrieken aan de rand van de stad.

De halve bevolking van Orneta reist illegaal op en neer naar Duitsland om te werken. Ze doen werk dat Duitsers te zwaar of te vies vinden. Twee maanden op, twee maanden af. Of drie, of één. Het is maar net hoe het uitkomt. Maar sinds kort zit ook daar de klad in. Met Duitsland in recessie valt er niet veel meer te werken, vertelt een 45-jarige vrouw die ook Jadwiga heet. Ze werkt al jaren, samen met haar man, bij een Duitse wijnboer voor 4,5 euro per uur. Ze zijn meestal van huis, de kinderen voeden zichzelf op. Het eerste kleinkind kruipt ook al rond.

Voorlichting voor kleuters

Jadwiga gaat niet stemmen voor het referendum, omdat ze dan weer in Duitsland zal zijn. Maar als ze kon zou ze `ja' stemmen en daar heeft ze een reden voor: de EU moet de brokkenmakers van Poolse politici tot de orde roepen. ,,Dit land is een tragedie. We hopen dat de EU onze politici zal dwingen om op te houden met stelen. Echt waar. Zo denken we er allemaal over.'' Ze is doodmoe van de verlammende corruptieschandalen en politieke strijd in Warschau.

Jadwiga wil orde zoals ze die in Duitsland ziet. Het is daar immer putzen und immer sauber machen. Maar dat geeft niet; als je je best doet, krijg je loon naar werken.

Aan de muur hangen verschoten kleurenfoto's van een wijngaard ergens in de Pfalz. Hij ligt op 1300 kilometer van Orneta. Ze reist er drie keer per jaar naar toe met een officieel werkvisum en drie keer als toerist. Aan de grens maakt het weinig verschil of je een visum hebt of niet. Jadwiga verwacht voor haar eigen leven geen veranderingen meer. Daar vindt ze zich met 45 jaar te oud voor. ,,Maar misschien is die EU wat voor mijn kinderen. Dat ze normaal kunnen werken en geen illegalen hoeven te zijn zoals wij.''

En wat doet Warschau ondertussen?

Regering, president én bijna de hele oppositie gaan voluit voor de toetreding. Een week voor het referendum voert Warschau volop campagne voor het EU-referendum. Maar in en om Orneta klinken die geluiden nauwelijks door.

Op het gemeentehuis is een EU-infopunt ingericht. Het blijft er bijna de hele dag stil. Karol en Agnieszka, begin twintig, zitten achter lege bureaus onder een grote Europese vlag. Ze maken deel uit van een netwerk dat de regering-Miller over het land heeft gespannen om de Polen voor te lichten over de EU. Het is tijdelijk werk. De twee jonge voorlichters zijn door het arbeidsbureau van mevrouw Paplinska uitgekozen uit een enorme stapel gegadigden. Ze hebben allebei een hogere opleiding achter de rug maar nog geen vast werk. Het voorlichtingswerk geldt als een soort stage om aan werk te wennen. Karol en Agnieszka zijn twee dagen op cursus geweest voordat ze in het diepe werden gegooid. Maar het campagneoffensief van de regering uit Warschau heeft onderweg naar de provincie aan kracht ingeboet. Ze zitten wat onwennig achter hun bureaus. Ervaring als voorlichters hebben ze niet. Geld om leuke dingen te organiseren ook niet.

Daarom voeren ze vooral campagne op scholen, ook al mogen de kinderen natuurlijk niet stemmen. Maar, zegt Karol, ,,op lagere scholen en kleuterscholen zijn we altijd welkom''. Hij laat trots een werkstuk zien dat een dag eerder op een lagere school gemaakt is. Het gaat over Nederland. Dat er molens zijn en tulpen en dat Amsterdam veel grachten heeft. Ook staat er dat Nederland al heel lang lid is van de Europese Unie. Op de voorpagina staan vlijtig ingekleurde Poolse en Nederlandse vlaggen. Het werkstuk heeft niet voor niets de prijs van de dag gewonnen. Er is nog een reden waarom de voorlichters zich het liefst op de scholen richten, zegt Karol. Ze hebben moeite met de scepsis die ze bij de ouderen van Orneta tegenkomen. ,,Die geloven niet meer in verandering.''

De burgers van Orneta zijn werkloos en moe. Ze houden zich Oost-Indisch doof. Burgemeester Jaroslaw Kogut zit tussen twee vuren. Als schakel tussen het plaatselijke bestuur en de overheid weet hij als geen ander hoe taai de Poolse bureaucratie is en hoe groot de afstand tussen de statige regeringsgebouwen in de hoofdstad en het geploeter in de provincie.

De twee werelden passen maar niet op elkaar, ook niet nu het over de EU gaat. Hij heeft er slapeloze nachten van. Hij probeert voorlichtingsavonden te organiseren over de EU. Maar als hij honderd uitnodigingen verstuurt, komen er misschien vijf mensen opdagen en dat zijn dan meestal mensen die toch al weten hoe het zit: de paar geslaagde zakenlieden van de stad. ,,De rest interesseert het gewoon niet. Ze hebben genoeg van al die bla bla uit Warschau.''

Wat zegt de paus?

Wie geniet er dan nog wel aanzien in deze onzekere Poolse provincieplaats. De kerk? Romuald Mezynski is de plaatselijke kapelaan – helemaal onderaan de machtige katholieke hiërarchie. Dagelijks komen de gelovigen met moeilijke vragen over de Europese Unie waar de goedlachse Mezynski geen antwoord op heeft. ,,Van die specifieke vragen, weet u. Wat dit kost en wat dat kost. Ze willen de laatste koersen weten, alsof we een wisselkantoor zijn.''

Even voelde de kapelaan zich zelfs in het nauw gedreven. De mensen wilden van hem weten wat hij zou gaan stemmen. Ze zochten houvast. Maar formeel mocht hij natuurlijk geen advies geven. De rol van de kerk in de landelijke politiek is uiterst delicaat. De regering houdt niet van priesters die stemadviezen geven. Het is een publiek geheim dat Mezynski zelf `voor' gaat stemmen. Hij is tenslotte een man van de paus en die heeft heel duidelijk gezegd dat Polen zich niet van Europa mag afsluiten. De Poolse paus Johannes Paulus II noemt toetreding tot de Europese Unie ,,een historische rechtvaardigheid''. ,,Polen heeft Europa nodig en de Europese kerk heeft Polen nodig'' vindt de hoogbejaarde Pool in het Vaticaan.

De conservatieve Poolse bisschoppen hadden aanvankelijk enige moeite om hun geestelijk leider daarin te volgen. Lichtzinnige geluiden uit het Westen over fundamentele zaken als abortus en euthanasie schrikten de traditionele Poolse kerkhiërarchie af. Ook het visioen dat Polen straks lid wordt van een EU met een grondwet waarin de naam van God mogelijk ontbreekt, deed de bisschoppen huiveren.

De Poolse kerk gaf dubbelzinnige signalen af. De paus was `voor', maar het extreem-katholieke radiostation Radio Maryja zette de microfoon open voor sterk anti-Europese geluiden. Wat moest Mezynski nu zeggen? Ruim een maand geleden kwam het verlossende woord. De bisschoppen kwamen bijeen en besloten de Polen in ieder geval op te roepen om te gaan stemmen: ,,Iedere Pool, en zeker iedere gelovige Pool, met verantwoordelijkheidsgevoel voor de toekomst en voor de terechte plaats van ons vaderland temidden van de familie van Europese volkeren, heeft de plicht om mee te doen aan het referendum.''

Het werd een verkapt stemadvies. De belangrijkste vraag is immers of de vereiste opkomst van 50 procent wel gehaald wordt. Dat een ruime meerderheid `voor' zal stemmen, staat bij voorbaat vast. Met een grote omweg zeggen de bisschoppen op hun eigen manier dus `ja' tegen de EU. Zondag wordt de boodschap nog eens luid en duidelijk voorgelezen in alle kerken van het land.

Maar op de vragen van gelovigen kan kapelaan Romuald Mezynski nog steeds geen antwoord geven. Zelf richt hij de blik op de toekomst en probeert het goede voorbeeld te geven: hij heeft zich ingeschreven voor een cursus Engels. Intussen koestert hij de gedachte dat het hele Europese avontuur van Polen aan de paus te danken is. ,,De Heilige Vader wilde Polen niet alleen achterlaten. Hij wilde dat we ergens bij horen. Hij is de enige grote leider die we ooit hebben gehad.''