Een smoes is snel verzonnen

Morgen is het 25 jaar geleden dat het omstreden WK voetbal in Argentinië begon. De KNVB wilde zich niet met politiek bemoeien. En de Nederlandse politiek wilde zich niet met sport inlaten. Officieel. Achter de schermen werden typisch Nederlandse compromissen gezocht. Een reconstructie.

Zondag 25 juni 1978, de finale van het wereldkampioenschap voetbal tussen het thuisland Argentinië en Nederland. In een Argentijnse gevangenis mochten de politieke gevangenen in de gang hun hoofdkappen omhoogtrekken tot net boven de ogen. ,,Met kettingen om onze enkels en met handboeien keken we naar de wedstrijd en juichten we bij de doelpunten'', zei een ex-gevangene later in een interview. ,,Sommigen, of ze het wisten of niet, stonden al op de dodenlijst.''

In Nederland keken 8,1 miljoen mensen naar de wedstrijd. ,,Freek de Jonge heeft ook gekeken'', zegt oud-voetbalbestuurder Jacques Hogewoning. Het klinkt triomfantelijk. Had de cabaretier niet geageerd tegen deelname aan dit WK?

,,So what?'', zegt De Jonge. ,,Ik ben tegen luchtvervuiling, maar ik blijf vuile lucht inademen.''

Tot de minderheid die niet keek, behoorde Chris van der Klaauw, de toenmalige VVD-minister van Buitenlandse Zaken. ,,Voetbal interesseert mij niet'', verklaart hij nu. ,,Ik heb wel een zucht van verlichting geslaakt dat we geen kampioen werden.'' Een officiële ceremonie bleef Oranje bespaard en Van der Klaauw daarmee de zoveelste rel in Nederland. Om die reden hoopte Freek de Jonge juist dat Nederland wel zou winnen: ,,Dan hadden we die beker in ontvangst moeten nemen en dan was er echt iets gebeurd, denk ik.''

Morgen is het precies 25 jaar geleden dat in Argentinië het wereldkampioenschap voetbal begon. Voor veel voetballiefhebbers is dat het WK van het schot van Rob Rensenbrink op de paal, vlak voor tijd in de finale in Buenos Aires. Het was voor veel Nederlanders ook het WK van de politieke en maatschappelijke controverse: moest het Nederlands elftal wel afreizen naar een land waar de mensenrechten op grote schaal werden geschonden. ,,Veel mensen namen toen scherpe politieke en morele posities in. Dat paste bij die tijd'', zegt oud-politicus Harry van den Bergh (PvdA), die zich toen als Tweede-Kamerlid veel met de `Argentinië-kwestie' bezighield.

Folteraars

Soms flakkert de discussie over een sportboycot weer op. In 1980 trof een boycot de Olympische Spelen in Moskou, waar onder anderen de Amerikanen wegbleven. Voor De Jonge een bewijs dat een sportboycot dus wel kan, voor Van den Bergh een bewijs van het tegenovergestelde, omdat toen niet alle landen meededen aan de boycot. Eerder dit jaar meden enkele landen het WK cricket in Zimbabwe, al gebeurde dat onder het mom van `veiligheidsredenen'. Van der Klaauw: ,,Het probleem is dat je er zo weinig aan kan doen om zulke regimes te veranderen. Dat lukt je ook niet met een boycot van een WK.''

Voor Jacques Hogewoning, indertijd sectievoorzitter betaald voetbal bij de KNVB en chef de mission van het Nederlands elftal in Argentinië, waren Freek de Jonge en Bram Vermeulen de aanstichters van de controverse. ,,We hebben anderhalf jaar lang kwalificatiewedstrijden gespeeld en ons geplaatst. Je hoorde niemand over het WK. Tot die Freek en Bram begonnen. Toen begon het journaille erover te schrijven en ging de Tweede Kamer zich ermee bemoeien'', blikt Hogewoning terug. ,,Mijn ergernis is niet verdwenen. Ik houd niet van mensen die zich oordelen aanmatigen over andere landen, zoals Argentinië.''

In Argentinië was in 1976 een militaire junta aan de macht gekomen onder leiding van generaal Jorge Videla. Kort na de coup waren meldingen gekomen over het op grote schaal schenden van mensenrechten, waarbij politieke tegenstanders van het regime waren `verdwenen'. De Nederlandse actiegroep SKAN stuurde al in 1977 informatie naar de KNVB met het verzoek niet naar Argentinië te gaan. Bijgesloten was een rapport van Amnesty International waarin werd gesproken over geheime concentratiekampen en het systematisch martelen van gevangenen. ,,Ik herinner me daar niets van'', zegt Hogewoning nu.

SKAN en enkele andere maatschappelijke organisaties wilden een boycot. Ze vreesden dat het regime het WK zou gebruiken om zichzelf te `verkopen' aan de buitenwereld. ,,Dat is het syndroom van nazi-Duitsland dat de Olympische Spelen van Berlijn in 1936 gebruikte voor propaganda'', weet Van der Klaauw. ,,Ik was daar niet bang voor. De Argentijnen hadden eerder redenen toestanden te verbergen dan op te hemelen, zoals die vermissingen.'' Maar de Argentijnse generaal Merlo, verantwoordelijk voor de organisatie, verklaarde al in oktober 1977 dat het WK was bedoeld om la imagen Argentina te verbeteren.

Toen het cabaretduo Neerlands Hoop in januari 1978 begon met de actie `Bloed aan de Paal', kreeg het pleidooi voor een boycot in Nederland een dynamiek die elders ontbrak. De Jonge: ,,Het was een simpel idee: probeer een verandering teweeg te brengen bij een bloedig regime door niet naar een voetbaltoernooi te gaan. Met diplomatiek optreden kon geregeld worden dat het toernooi elders werd gespeeld. Het ging toen nog maar om zestien landen.''

Zo simpel bleek het niet te zijn. De KNVB week geen duimbreed en voer op het kompas van de wereldvoetbalbond FIFA. Hogewoning: ,,De FIFA is een van de machtigste concerns ter wereld. Als die zegt wat er moet gebeuren, houdt een nationale bond zich daaraan.'' De voetballers toonden ook geen interesse, met uitzondering van Oeki Hoekema die niet was geselecteerd. Hij kreeg veel kritiek uit de voetbalwereld, omdat hij SKAN-brochures verspreidde. Hogewoning: ,,Als je lid bent van de FIFA, doe je wat die organisatie zegt.''

Hoekema, speler van onder meer Go Ahead Eagles en FC Den Haag, was politiek bewust, in tegenstelling tot de meeste collega's. ,,Dat zegt meer iets over de voetbalwereld dan over mij'', zegt Hoekema nu. ,,Er was wel begrip voor mijn standpunt, maar in de kleedkamer kreeg ik geen enkele handtekening voor de actie. Ik werd in een linkse hoek gedrukt en uitgemaakt voor salonsocialist, omdat ik een goed salaris verdiende. En ik had makkelijk praten, omdat ik niet was geselecteerd voor het WK.'' Hij zou wel zijn gegaan, zegt Hoekema, en ter plekke actie hebben gevoerd.

Tweede-Kamerleden aan de linkerkant van het politieke spectrum begonnen zich met de affaire te bemoeien, maar kregen geen poot aan de grond bij de KNVB. In maart 1977 bezocht bestuurder Hogewoning in de Tweede Kamer de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken. ,,Het was een gesprek tussen doven, want iedereen zat heel erg in zijn eigen wereld'', zegt oud-Kamerlid Van den Bergh. Hogewoning: ,,Sport en politiek moet je scheiden, dat heb ik altijd gevonden. Politiek heeft niets te maken met een particuliere instelling als de KNVB.''

De voetbalbond vond steun bij het toenmalige CDA-VVD-kabinet onder premier Van Agt. Nederland onderhield normale betrekkingen met Argentinië, waar bedrijven als Philips en Boskalis onbelemmerd geld verdienden. Pijnlijk waren de verhalen dat gevangenen uit Fokker-vliegtuigen in zee werden gegooid. Maar de zaken gingen door. Hogewoning: ,,Prins Bernhard heeft daar heel wat orders binnengehaald. In Nederland reden heel wat treinen uit Argentinië rond.'' De KNVB werd niets in de weg gelegd. Van der Klaauw: ,,Als liberaal heb ik mij terughoudend opgesteld en de keuze gelaten aan de voetbalbond. Stel je voor dat we deelname hadden verboden, wat moesten we dan doen als een golfer of een tennisser een toernooi in Buenos Aires zou spelen? De wereld bestaat nu eenmaal niet uit een meerderheid van democratieën.''

Dat laatste argument is vaker gebruikt. Bijvoorbeeld door Hogewoning die opmerkt dat er indertijd wel 118 landen waren waar iets mis was met de democratische beginselen. Freek de Jonge reageert: ,,Mag ik alleen opkomen voor de doven als ik ook opkom voor de blinden? Laat mensen met een rechts hart dan maar wat ondernemen tegen een linkse dictatuur.''

Wat mag je wel boycotten, een WK in Irak? Hogewoning: ,,Daar zou de FIFA nooit een toernooi hebben georganiseerd.''

Van der Klaauw moest zich tientallen malen verantwoorden in de Tweede Kamer. Dat was niet altijd makkelijk, zegt hij nu. ,,Ik ben zelf nooit in Spanje geweest, tot de dood van dictator Franco in 1975. Naar zo'n land ga je niet. Die persoonlijke opvatting heb ik in het debat niet gebruikt. Achteraf zeg ik: de KNVB had toen moeten beslissen niet naar Argentinië te gaan.''

Popmuziek van Neeskens

Door het rumoer zag het Nederlands elftal zich gedwongen het land op 26 mei via een achterdeur op Schiphol te verlaten. Van de bekende Nederlanders kwam alleen tv-persoonlijkheid Willem Duys de voetballers uitzwaaien. Hogewoning: ,,We werden officieel ontvangen, trokken allemaal ons pak aan en daarna zaten we nog een paar uur in de bus naar het trainingskamp bij Porterillos. Neeskens had een heleboel bandjes bij zich met populaire muziek.''

Aan de vlucht waren maanden van touwtrekken voorafgegaan tussen de KNVB en het ministerie van Buitenlandse Zaken, waarmee Hogewoning veel contact had. Ondanks zijn afkeer van politieke bemoeienis wilde hij in Argentinië graag ondersteuning van Buitenlandse Zaken. Maar het ministerie stelde zich terughoudend op, om niet de indruk te wekken de deelname officieel te dekken. In een gesprek met vertegenwoordigers van de KNVB, onder wie Hogewoning, zei Van der Klaauw op 2 maart nadrukkelijk dat het ,,uitgangspunt is dat wij niet voor of tegen deelname'' zijn.

Deze neutrale houding werd op de proef gesteld door de wens van de KNVB de voetballers te beschermen. Landen als Schotland, Frankrijk en West-Duitsland lieten eigen veiligheidsmensen meereizen. De dag voor het bezoek van Hogewoning c.s. op het departement schreef de ambtelijke top aan de minister dat Duitsland ,,hierdoor wellicht ook in politiek opzicht enigszins betrokken zou kunnen raken'' en hij adviseerde ,,het Duitse voorbeeld niet te volgen'' gezien de Nederlandse ,,gevoeligheden rondom Argentinië''. Van der Klaauw liet weten dat veiligheid een zaak van de Argentijnen was.

De KNVB wilde dolgraag een liaison officer van Buitenlandse Zaken meenemen, iemand die in Argentinië de contacten met de veiligheidsmensen kon verzorgen. Hogewoning had zijn oog laten vallen op Jan-Willem Bertens, destijds voorlichter van de minister. Die ontwikkelde zich tot het aanspreekpunt van de KNVB op het ministerie. Hogewoning had eerder tegen Bertens gezegd: `Ik vind het een goede zaak als u meegaat naar het WK'. Bertens: ,,Ik zou tijdelijk op de ambassade gaan werken, had Hogewoning uitgedokterd. De kans van mijn leven. Als fan van voetbal en Zuid-Amerika.''

De ambtelijke top was zeer huiverig (,,Er zijn daar voldoende jongelui die goed Spaans spreken''), maar Hogewoning bleef het proberen bij Buitenlandse Zaken. Op 9 mei belde hij met de Directie Westelijk Halfrond en zei dat de Argentijnse ambassade vond dat een `overheidsfunctionaris' als verbindingsman zou moeten meereizen. De betrokken ambtenaar belde met de ambassade en kreeg te horen dat Argentinië `hoopte' op een overheidsdienaar.

Toenmalig secretaris-generaal Rutten signaleerde in een notitie aan Van der Klaauw: ,,Het is duidelijk dat de KNVB de regering mede-verantwoordelijkheid wil opdringen voor haar doen en laten in Argentinië.''

Hogewoning noemt dit nu ,,belachelijk'' en zegt dat de KNVB recht had op ondersteuning. Het klikte bovendien tussen hem en Bertens. ,,Die man hield van een glas whisky, ook een aanbeveling.'' Van der Klaauw: ,,De KNVB kreeg van ons normale, consulaire assistentie.'' Het verzoek van de KNVB om iemand van de ambassade in te kwartieren in het spelershotel, wees hij af met de nadrukkelijke toevoeging dat de ambassade `advies' bood en geen `begeleiding'. Bertens mocht niet mee en zou achterblijven op het ministerie, waar hij wel de praatpaal bleef van Hogewoning in Argentinë.

De latere Europarlementariër Bertens (D66) had wellicht een grote rel kunnen voorkomen. Terwijl het Nederlands elftal zich in afzondering voorbereidde op de groepsduels, stond ambassadeur Dorone van den Brandeler de Volkskrant en het Algemeen Dagblad te woord tijdens een binnenlandse vlucht. ,,Videla is een man van goede wil, een door en door fatsoenlijk mens'', liet de ambasadeur weten: ,,Vraag het de arbeider. De taxichauffeur [...] Deze mensen weten niet eens wat mensenrechten zijn.'' Van der Klaauw werd hierover in de Kamer door de PvdA en de PSP aangesproken. Hij distantieerde zich daarna in een persbericht van deze uitspraken.

,,De heer Van den Brandeler was een oud-cavalerist, een nogal directe man. Hij was daarvoor ambassadeur geweest van Brazilië, waar ik toen nog tweede man was'', vertelt Van der Klaauw nu. ,,Ik kon niet anders dan hem een katje sturen. Ik zei: mond dicht verder. Ik was het totaal niet met zijn opvatting eens.'' Toch zei Van der Klaauw drie maanden na de uitspraak van de ambassadeur in een vraaggesprek met Vrij Nederland: ,,Goed, in Argentinië verdwijnen mensen, maar niet in opdracht van Videla.'' Van der Klaauw nu: ,,Dat was achteraf niet verstandig.''

De voetballers mochten niet meer met de pers praten over politiek. Op het veld hadden ze al problemen genoeg. Na een nederlaag tegen Schotland haalde Oranje op doelsaldo de tweede ronde, waar het begon te lopen met een zege op Oostenrijk (5-1). Na een gelijkspel tegen West-Duitsland (2-2) en een overwinning op Italië (2-1) stond Oranje in de finale tegen Argentinië. Nederland speelde net als in 1974 een WK-finale tegen het gastland. Dit keer eentje met een politiek risico. Hoe dichter bij de wereldbeker, hoe meer hoogwaardigheidsbekleders van Argentinië in beeld kwamen.

Ruim voor vertrek had Buitenlandse Zaken al aangegeven dat de KNVB plechtigheden van de FIFA maar naar eigen inzicht moest afhandelen. Alleen in het geval van ,,een show van president Videla'' moest terughoudendheid worden betracht. Op een ambtelijke notitie uit februari heeft Van der Klaauw een aantekening gemaakt: ,,Staatssecretaris Wallis de Vries wil de mogelijkheid openhouden dat hij, in het onwaarschijnlijke geval dat het Nederlands elftal de finale haalt, deze wedstrijd bijwoont. Dit is ook m.i. een aanvaardbare propositie. Het voltallige kabinet Den Uyl was aanwezig in München (finale in 1974, red.) zodat er een duidelijke verlaging in presentatie optreedt.'' Uiteindelijk zou geen enkel lid van het kabinet de finale bijwonen.

De finale in Buenos Aires was een heksenketel, weet Hogewoning. ,,Toen we van het hotel naar het stadion reden, stonden duizenden mensen in dikke rijen langs de kant. Als een stel klimapen stonden ze op onze bus te bonken. Eenmaal in het stadion had ik meteen een gevoel van: hier gaat iets gebeuren. De Argentijnen protesteerden tegen de manchet waarmee de hand van René van de Kerkhof was omzwachteld. Ik stond al in de kleedkamer, toen Ruud Krol en de anderen van het veld weer naar binnen kwamen. Ernst Happel, de bondscoach, zei meteen: `Wir spielen nicht'. Maar ik was de baas en vond dat er gespeeld moest worden. Er stonden honderdduizend mensen te brullen in het stadion. De hel was los gebroken.''

Drie dagen voor de finale, op 22 juni, had Hogewoning met Bertens gebeld over de gedragslijn bij een eventuele prijsuitreiking. ,,Die beker werd natuurlijk ook uitgereikt door Videla die naast FIFA-voorzitter Havelange stond'', zegt Bertens nu. ,,Als we zouden winnen, konden we Havelange bedanken en Videla in de kou laten staan.'' Op de zondag van de finale zat Van der Klaauw thuis een boek te lezen en had Bertens zich op het ministerie verschanst om eventuele telefoontjes van de pers over politieke complicaties af te wachten. ,,Ik keek daar in mijn piere-eentje naar de tv. Niemand heeft gebeld.''

Nederland verloor met 3-1 na verlenging. Buenos Aires explodeerde van vreugde. Hogewoning kreeg daarom van Bertens het advies de spelers niet naar het afscheidsbuffet te laten gaan. Bertens: ,,Als de spelers waren doorgelopen, had ik niet ingestaan voor hun veiligheid.'' Bovendien kon worden voorkomen dat het Nederlands elftal het feestje van de generaals zou opluisteren met hun aanwezigheid. Twee KNVBbestuurders gingen wel, om de zilveren medailles op te halen, terwijl de spelers haastig Buenos Aires verlieten. ,,De smoes was snel verzonnen. Ze konden in de Argentijnse feestvreugde met de bus het hotel niet vinden'', vertelt ex-voorlichter Bertens. ,,De KNVB was zéér gehoorzaam.''

Sport, kunst en religie

De feestvreugde in Argentinië was wijdverbreid, zozeer dat ook de oppositie door het voetbalnationalisme werd gegrepen. De linkse journalist Onesime schreef: ,,Ik huilde. Ik omhelsde vrienden en onbekenden. [...] Argentinië wereldkampioen. [...] Ik geloof dat ik God zag.'' Leek het land na de wereldtitel eensgezind, vóór het WK was de oppositie verdeeld over het nut van een boycot. De guerrillagroep Montoneros had voor de duur van het WK zelfs een bestand afgekondigd. Freek de Jonge: ,,Een enorme teleurstelling voor ons. Wij hadden de illusie dat de wereld beter kon worden, terwijl in Argentinië mensen bereid waren elkaar op de vierkante centimeter vliegen af te vangen.''

Die verdeeldheid bij de Argentijnse oppositie had de ijveraars voor een boycot aan het denken moeten zetten, vindt voormalig PvdA-Kamerlid Van den Bergh nu. ,,Wij dachten voor de mensen daar, met een sterk moreel standpunt. Dat zou je nu niet meer zo moeten doen.'' Van den Bergh heeft meer geleerd. ,,Pogingen om sport en politiek te vermengen zijn tot mislukken gedoemd. Sport en zeker voetbal is voor veel te veel mensen veel te belangrijk om een evenement als het WK niet te laten doorgaan. De afstand tussen sportbonden en politici is heel groot, waarbij de sportbonden allergisch zijn voor de inmenging van de politiek. Met sport en spel tref je de regimes niet. Een sportboycot is geen bruikbaar instrument om politieke veranderingen af te dwingen.''

De Jonge reageert fel. ,,Wat helpt dan wel? Terrorisme?'' De Jonge heeft zich na het mislukken van de boycot ontpopt tot een vernieuwer van het Nederlandse cabaret. ,,Toen onze mooie ludieke plan was mislukt, heb ik wel eens gezegd dat we alleen nog konden radicaliseren. Ik kan de wereld even verbeteren door iemand aan het lachen te maken. Als je de wereld fundamenteel wilt verbeteren, kun je alleen vervallen tot geweld – wat ik niet wil. De enige ontsnapping is kunst of religie. Wat ik doe zit daartussen in.''

De voetballers vlogen na de finale naar huis, waar ze op Schiphol met open armen werden ontvangen. De boycot raakte in de vergetelheid, maar Argentinië was op de politieke agenda gekomen. ,,Onze boycotactie kwam voort uit een angstdroom, namelijk dat wij iets konden doen tegen onrecht en het nalieten'', vertelt De Jonge. Anderhalf jaar geleden is De Jonge in Argentinië geweest, waar hij sprak met een voormalige politieke gevangene. ,,De vrouw werd gemarteld op de dag van de finale. Haar kreten en die van medegevangenen raakten vermengd met de juichkreten voor de doelpunten. Haar folteraars keken af en toe op om de wedstrijd te kunnen volgen. Dat was de werkelijkheid waaraan wij iets wilden veranderen.''

Voor dit artikel is gebruikgemaakt van het archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken en van de studie `Militair geweld, burgerlijke verantwoordelijkheid; Argentijnse en Nederlandse perspectieven op het militaire bewind in Argentinië (1976-1983)' van prof. dr. Michiel Baud. Sdu, 2001