De mondiale Matrix

Aangelokt, verleid door de reclameteksten ben ik een jaar of drie geleden naar de eerste Matrix gaan kijken. Dat, werd me uit de beste bronnen verzekerd, was iets totaal anders dan alle films die ik sinds mijn zesde jaar gezien had. Daar was een andere kwaliteit leven met filosofische onderbouwing vastgelegd. Dat moest je begrijpen om van het geheel te kunnen genieten. De film begon. Ik weet het nog goed, het was een van de eerste voorstellingen na de première, in New York. Afgezien van wat ik door de reclame en de hype had geleerd, was ik een onbeschreven blad. Ik zag mensen in nauwsluitende pakken. Ze sprongen van de ene wolkenkrabber naar de andere. Soms vochten ze kungfu-achtig met een onbekende die zich aan de achterdeur had gemeld. Dan weer deden ze belangrijke dingen in computers. Simsalabim. Wat ze ook deden, ze hielden hun zonnebril op. Over mijn ervaringen schreef ik een stukje waarin ik probeerde te doorgronden wat ik had gezien. Ik kwam terug in Nederland. Minzaam glimlachend vertelde mijn chef me dat ik er niets van had begrepen.

Dezer dagen is The Matrix Reloaded gelanceerd. Dit stukje schrijf ik op een plaats die gebrekkige verbindingen heeft met de beschaafde wereld. Geen televisie, geen bioscoop. Alleen mijn laptop die draadloos met het continent is verbonden en een roestig coastertje dat, als het weer meewerkt, een paar kranten van eergisteren brengt. Een dag lijkt wel een lichtjaar. Is uw continent verdwenen, dan merk ik dat pas morgen. Zo kwam ik het nieuws over deze Matrix pas vorige week zaterdag te weten, uit de Herald Tribune, dankzij een artikel van Frank Rich. Ik las dat deze lancering nog verpletterender dan de vorige is geweest, dat je opnieuw verstand van wijsbegeerte moet hebben om het allemaal te snappen, dat er zich een multiculturele orgie afspeelt (waarbij Rich moest denken aan een Club Med in toestand van amok), dat er op Ducati motorfietsen af en aan wordt gerost, en dat opnieuw onder alle omstandigheden iedereen de zonnebril op houdt. Een leuk stukje.

Over het algemeen ben ik geen voorstander van vermakelijk proza op andermans kosten. Als iemand of een hele club jarenlang zijn best heeft gedaan om met iets toonbaars of leesbaars voor de dag te komen, en daar komt de buitenstaander, de criticus die van alle inspanning en illusies niet het flauwste idee heeft, en hij sabelt de hele prestatie in een halve kolom neer, met de bedoeling geestig uit de hoek te komen – tja. L'art est difficile, probeer het zelf eens! Maar bij de Matrix-makers hoef je dit meegevoel niet te hebben. Gepantserd in onmetelijke kapitalen en een bij voorbaat gearrangeerd wereldsucces zijn ze onkwetsbaar.

Maak daarom onderscheid tussen wat de film zelf voorstelt en de manier waarop hij er als blockbuster mondiaal wordt ingeramd. Dat onderscheid maakt Frank Rich, en dus komt hij al snel op de wereldpolitiek en de manier waarop die door de grote mediaconcentraties aan u en mij, het mondiale publiek, wordt verkocht. De machtigste man ter wereld, verkleed als Top Gun, landend op een vliegdekschip om de overwinning te melden op een man die geen massavernietigingswapens blijkt te hebben gehad. Is het zo? Het kan nog meevallen. Er kunnen nog altijd een stuk of wat mvw's worden opgegraven.

Precies een jaar geleden is op deze pagina's een korte discussie gevoerd over wat onze cultuur aan de jaren negentig te danken heeft. In haar artikel `De onechtheid van ons leven' stelde Anna Tilroe vast dat het probleem van de kunst niet meer de weergave van een werkelijkheid is. `Echtheid is in ons technologisch tijdperk zelfs geen punt van aandacht meer. Wat ons nu fascineert is de onechtheid waarin wij leven, hoe die is opgebouwd, samengesteld en in het dagelijks leven geïntegreerd. Die integratie is zo intensief dat de werkelijkheid voor velen gelijk is aan de spectaculaire beelden waarmee massamedia, film en reclame ons voortdurend overspoelen. Het is de werkelijkheid als spektakel en het spektakel als werkelijkheid.'

Dat is het afgelopen decennium steeds meer het onderwerp geworden waarop vooral de Amerikaanse cultuurkritiek zich heeft geconcentreerd. Life the Movie, zoals Neal Gabler het noemt. De vervaging van het verschil tussen echt en virtueel, tot het ogenblik waarop het omgekeerde is bereikt: het virtuele bestaan heeft op het echte de overhand gekregen.

Wij wonen in een naïef en tegelijk sceptisch land. Joris Voorhoeve had als minister van Defensie nooit die helm moeten opzetten. Als ik de pr-man van premier Balkenende was, zou ik hem verbieden ooit dat herenpak uit te trekken, voor de camera zijn mouwen op te stropen. Het spektakelstuk van eigen bodem zakt reddeloos in de modder; bij de aanblik van het geïmporteerde spektakel vallen we van eerbied ondersteboven. Maar als je goed kijkt, zie je hoe mooi Matrix en wereldpolitiek langzamerhand in elkaar overvloeien.