Al het ware is bedrog

De opera `Le Balcon' van componist Peter Eötvös opent deze week het Holland Festival. Eötvös: ,,Mijn muziek weerspiegelt de revolutie maar ook de sfeer van een bordeel.''

De Bisschop staat achter een celesta (een klavier met stalen staven), terwijl uit luidsprekers het geratel en gerommel van de revolutie gromt. Kort daarop zingt de Rechter een aria. ,,Le monde est une pomme''. Of een pijpkaneel. Of een bordeel, waarin niets is wat het lijkt, zoals het geval is in de opera Le Balcon (2002) van de in Nederland wonende Hongaarse componist/dirigent Peter Eötvös (1944) naar het toneelstuk van Jean Genet (1955).

De handeling van Le Balcon laat zich nauwelijks samenpersen tot een synopsis. In de woorden van Jean Genet: ,,Het werkelijke thema van mijn toneelstuk Le Balcon is de illusie. Alles is bedrog. En tegelijkertijd is alles waar.'' We zien het bordeel van Madame Irma, waar `gasten' zich verkleden in gedroomde vermommingen. Bisschop, Rechter, Generaal – Irma kent ze allemaal. En weet dus dat onder de bonte kostuums doodgewone, grauwe kantoorklerken schuilgaan. Totdat de revolutie uitbreekt. In de achtste scène worden Irma en klanten op het bordes (Le Balcon) benoemd tot de machthebbers die ze net nog speelden.

Het in tien `tableaux' opgedeelde Le Balcon is Eötvös' tweede opera na het succesvolle en in veertien steden hernomen Tri Sestri naar Tsjechov (1998), dat in Nederland was te zien bij de Nationale Reisopera. Le Balcon, net als Tri Sestri in de regie van Stanislas Nordey, ging vorige zomer onder leiding van de componist in wereldpremière op het Festival international d'art lyrique in Aix-en-Provence. Dezelfde productie is deze week in het kader van het Holland Festival driemaal te zien in het Muziektheater, met een aan het Ensemble Intercontemporain toegevoegd hammondorgel als enig verschil.

Componist/dirigent Peter Eötvös vat de thematiek van Le Balcon samen als `de tegenstelling tussen binnen- en buitenwereld'. ,,Binnen is de wereld van het bordeel. Buiten heerst de revolutie. Maar ook revolutie betekent slechts een tijdelijke uitwisseling van maatschappelijke rollen. Mijn muziek weerspiegelt die tweedeling tussen straat en revolutie enerzijds, het bordeel en de binnenwereld van de fantasie anderzijds.''

Binnen de besloten muren van het door decorontwerper Emmanuel Clolus strak vormgegeven rollenspeelhuis van Madame Irma klinken chansons en lome jazz. ,,Je kunt een opera over een bordeel en revolutie niet verbinden met de muzikale wereld van bijvoorbeeld het strijkkwartet of de symfonie'', verklaart Eötvös. ,,Bij een bordeel hoort een eigen klankwereld, die de keuze voor het chanson voor mij eigenlijk vanzelfsprekend maakte.''

Als je een Franse opera componeert en het toneelstuk van Genet in zijn oorspronkelijke muzikale context wilt plaatsen, staan er drie stromingen in de twintigste-eeuwse Franse muziek ter beschikking, legt Eötvös uit. ,,Eén: Debussy en het impressionisme. Twee: Messiaen en zijn navolgers. En drie: het chanson. De avant-garde van Pierre Boulez heb ik dan bewust niet genoemd. Le Balcon dateert wel uit 1955, maar hoort in stijl en thematiek echt bij de eerste helft van de twintigste eeuw. En ik wilde niet actualiseren. De link van Le Balcon naar het heden is evident, maar het is de taak van de toeschouwer die te leggen – niet die van de componist. Je kunt mijn werkwijze vergelijken met die van Richard Strauss in Le bourgeois gentilhomme of van Stravinksy in The Rakes Progress. Die opera's bevatten ook `terugblikkende' muzikale elementen die – als een soort muzikale rekwisieten – de komische werking van het theatraal geheel versterken.''

Schemerlampen

De première van Le Balcon in het Théâtre de l'Archevêché in Aix-en-Provence in juli 2002 laat de toeschouwer enigszins verward achter. De voorstelling is avondvullend (een uur en drie kwartier), maar de lome klanken van het bordeel scheppen effectief een vacuüm-gevoel.

Ruwe bandopnamen en de grauwe aankleding van de revolutie en haar voorvechters Roger en Chantal contrasteren scherp met de bonte verkleedkostuums en sappige salonmuziek binnen het rollenspelbordeel, waar ook vijf musici uit het Ensemble Intercontemporain als een soort `staande schemerlampen' op het podium staan, en zo deel uitmaken van de handeling.

,,Het was mijn uitdrukkelijke bedoeling de musici een niet alleen muzikale, maar ook theatrale rol te laten spelen'', zegt Peter Eötvös, die Le Balcon ook nu zelf dirigeert. Samen met regisseur Stanislas Nordey overwoog hij daartoe stapels teksten. ,,Het werd Le Balcon, omdat bij het lezen van die tekst mij direct muzikale ideeën invielen.''

De tien tableaus van Le Balcon vallen uiteen in twee delen, waarvan de bizarre tweede helft slapstick-achtig en soms zelfs ronduit melig aandoet. ,,Het tweede deel brengt de omkering van alle oude orden'', legt Peter Eötvös uit. ,,Dat slapstick-achtige was daarom uitdrukkelijk de opzet. Madame Irma is de initiatiefneemster van de rollenspelsalon, maar na de revolutie wordt ze gedwongen zelf de rol van koningin te spelen. Daarin faalt zij, en komisch genoeg bouwt ze dan gewoon weer een nieuw bordeel op. Ditmaal is dat een salon voor wie erop kickt de rol van clochard te spelen. Ik vind dat uitgesproken geestig. De moraal van Genet: alles is ijdel.''

Het werk van Genet begon in de cel en is wel omschreven als een lofzang op de schoonheid van het kwaad. ,,De tekst van Le Balcon trof me door de humor, de manier waarop sociale kritiek komisch wordt gemaakt'', vervolgt Eötvös. ,,Jean Genet is daarin een typische representant van het absurde theater, net als Eugène Ionesco en Antonin Artaud. Le Balcon is wrang, maar het wordt op een aantrekkelijke en complexe manier gepresenteerd, vol omdraaiingen en uitvergrotingen van de realiteit.''

Oorspronkelijk wilde Jean Genet met Le Balcon een kritisch stuk schrijven over de Franco-tijd. ,,Dat zie je ook nog weerspiegeld in enkele scènes'', zegt Eötvös. ,,Later heeft hij dat gegeven geabstraheerd en er een beschrijving van het kapitalistisch systeem in meer algemene zin van gemaakt. Daardoor is Le Balcon in zijn maatschappijkritiek nu nog steeds actueel. Het lijkt wel alsof het kapitalisme mondiaal zaligmakend is, maar dat is natuurlijk niet zo. Ooit zal er een nieuwe maatschappelijke wereldorde komen, daarvan ben ik overtuigd. Maar ik heb geen idee wat voor soort orde of systeem dat dan zal zijn. Met de groeiende wereldbevolking zal de eerstvolgende `revolutie' geen klassenstrijd zijn, maar iets veel basalers.''

Wit gewaad

In het menselijk rariteitenkabinet van Le Balcon is alt Hilary Summers (Madame Irma) de heerseres. Haar soevereine positie blijkt uit een koninklijk voorkomen in wit gewaad, haar fluwelen, klokkende stem en bijpassend zwoele, Piaf-achtige zang. Eötvös: ,,De inspiratiebron voor Madame Irma was niet Edith Piaf, maar Fréhel (1891-1951), een voorgangster van Piaf uit de jaren dertig. Piaf was een nerveuze vrouw, Fréhel een kerngezonde Française en dat was wat ik me bij Madame Irma voorstelde. Hilary Summers is in stem en voorkomen precies het type dat wij zochten.''

Eötvös en regisseur Stanislas Nordey waren nauw betrokken bij de selectie van alle tien solisten – in Amsterdam zijn het dezelfde als vorig jaar in Aix-en-Provence. Eötvös: ,,Typecasting lijkt misschien meer iets voor film dan voor opera. Maar voor een werk als Le Balcon vind ik het voorkomen van een zanger net zo belangrijk als zijn stem. Ik heb de rollen echt voor deze specifieke zangers gecomponeerd. Ik visualiseer sowieso elke scène wanneer ik die componeer. De dramaturgie van een opera is voor mij het uitgangspunt bij het componeren. Zelfs de tempi zijn berekend op changementen en op de bewegingen van de zangers.''

Het klinkend resultaat van Le Balcon is niet alleen rijk aan swingende syncopen en revue-achtige passages, maar valt bovendien op door de opmerkelijk verstaanbare zang, die vaak klinkt als semi-spraak. Peter Eötvös: ,,Op de bühne moet je in beginsel alles kunnen verstaan. Dat was zo in de barok, bij Mozart en veelal ook in de moderne opera. Bij Wagner wordt het muziektheater tijdelijk meer filosofisch en gaat het meer om de betekenis in bredere zin. Maar in Wozzeck van Alban Berg is dat idee alweer op zijn retour, en wordt al wat belangrijk is gesproken, en niet gezongen.

Zo'n voortdurende en ongemerkte afwisseling van spraak en zang heb ik ook toegepast in Le Balcon. En Genets tekst bood daartoe ook alle mogelijkheden. Alles aan Le Balcon is ritmisch – het is een soort poëzie in de gedaante van toneel.''

`Le Balcon van en o.l.v. Peter Eötvös door het Ensemble Intercontemporain. Voorstellingen op 5, 6 en 8 juni, Muziektheater, Amsterdam, 020 6255455 of www.dno.nl