Nietzsche, Ripley en Malkovich

Thrillerauteur Patricia Highsmith schreef vijf boeken rond Tom Ripley, een boeiend personage dat in die reeks steeds ouder wordt. Het eerste boek, The Talented Mr. Ripley (1955), is inmiddels twee keer verfilmd: in 1960 door René Clément (als Plein soleil), met Alain Delon als jonge Ripley, de rol die Matt Damon vertolkte in de versie van Anthony Minghella uit 1999. Highsmiths derde boek in de reeks, Ripley's Game (1974), is inmiddels ook toe aan zijn tweede verfilming. Nadat Wim Wenders het bewerkte tot Der amerikanische Freund (1977, met Dennis Hopper als Ripley) geeft nu John Malkovich gestalte aan de oudere, nog steeds amorele estheet-moordenaar. Regisseur is Liliana Cavani, die dertig jaar geleden een schandaalsucces beleefde met Il portiere di notte (Night Porter) en in 1977 een film over Nietzsche maakte:de titel Al di là del bene e del male/Jenseits von Gut und Böse is zeer van toepassing op Tom Ripley.

Het karakter van Ripley maakt de boeken en de daarop gebaseerde films zo intrigerend. Hij is de Amerikaan in Europa - de decadente oude wereld - wiens kameleontisch vermogen en bovenmatige intelligentie hem een perfecte moordenaar maken. Dat hij daar ook nog eens mee wegkomt, draagt alleen maar bij aan zijn aantrekkingskracht. Zijn belangstelling voor voedsel en kunst maken hem tevens een voorloper van Hannibal Lecter, die wel meer eigenschappen met Ripley gemeen heeft. Die eigenschappen passen uitstekend bij het imago van John Malkovich: vilein en charmant, kalm en meedogenloos en in staat tot het spelen van machtsspelletjes voor zijn eigen genoegen.

Cavani's verdienstelijke op karakterpsychologie gerichte Ripley's Game speelt in Italië, waar Ripley een schitterend palazzo bezit vol kunst aan de muur. De plot wordt in gang gezet doordat hij beledigd wordt door Jonathan (Dougray Scott), een terminaal zieke lijstenmaker, die Ripley ervan beschuldigt een smakeloze Amerikaan te zijn die te veel kitscherige kunst verzameld. Dat idee van barbarij in het zo verfijnde Italië komt terug in de subplot waarin Ray Winstone als ordinaire Britse gangster zich als een botte olifant door de Italiaanse porseleinkast beweegt.

Hij illustreert wel op terloopse wijze iets wat altijd in Highsmiths boeken aanwezig is: de homo-erotische spanning tussen mannen (zoals ook in Hitchcocks Strangers on a Train, naar Highsmith). In zijn bed ligt een man, een situatie die zijn weerslag heeft op het denken over de relatie tussen Ripley en Jonathan. Een verhouding tussen aantrekken en afstoten die in de climax veel betekenis krijgt - en waardoor je plotseling ook begrijpt waarom de vrouwenrollen zo karig en ondankbaar zijn.

Ripley's Game. Regie: Liliana Cavani. Met: John Malkovich, Dougray Scott, Ray Winstone, Lena Heady, Chiara Caselli. In 8 bioscopen.