Heilige icoon als pauselijk wisselgeld voor de patriarch

Eindelijk leek paus Johannes Paulus II zijn kans schoon te zien om Russische bodem te kussen. Tot dusver versperde de Russische patriarch Aleksej II hem bars de toegang, maar het Vaticaan had nu een aanbod dat de orthodoxe kerkvorst niet kon afslaan. Een tussenstop in de stad Kazan op doorreis naar Mongolië, meer vroeg de paus niet. In ruil kreeg Rusland de icoon `Onze Vrouwe van Kazan' terug, waarachter het land zich eeuwenlang opstelde om Mongolen, Polen, Zweden, Fransen en Duitsers te verjagen.

Die icoon is nu het geheime wapen van het Vaticaan in zijn strijd met het Moskouse patriarchaat. De paus wil hem graag aan Rusland teruggeven, maar dan wel persoonlijk. De gouverneur van het – overwegend islamitische – Tatarstan bezocht in oktober 2000 het Vaticaan en nodigde de paus uit zijn hoofdstad Kazan te bezoeken. De Russische premier Kasjanov hield op 22 april een pauselijke tussenstop in Kazan voor `waarschijnlijk'. Maar alles hing af van patriarch Aleksej II. En die zegt nee.

De patriarch herhaalde onlangs dat de paus persona non grata is zolang hij in Rusland bekeerlingen maakt en geen concessies doet in het orthodox-katholieke geschil over kerkgebouwen in West-Oekraïne. Zijn woordvoerder stelt dat ,,hypocriete pogingen om Onze Vrouwe van Kazan als wisselgeld te gebruiken in de kerkelijke diplomatie de genezing van het probleem van het katholicisme in Rusland niet naderbij brengt''. Toen het Vaticaan Moskou vorig jaar irriteerde door Rusland in kerkprovincies op te delen, gaf metropoliet Kiril de paus zelfs aan bij Interpol als iconendief.

Momenteel bevindt Onze Vrouwe van Kazan zich in de pauselijke privé-vertrekken. In de jaren vijftig heeft de Amerikaan John Haffert, oprichter van het `Blauwe Leger van Onze Lieve Vrouwe van Fatima', de icoon gekocht. Hafferts leven stond in dienst van Fatima, het Portugese bedevaartsoord waar Maria in 1917 aan drie kinderen verscheen. De laatste woorden van Maria tot één van hen, de non Lucia, luidden in 1929: `Het moment is aangebroken dat God de Heilige Vader verzoekt Rusland aan mijn onbevlekte hart te wijden en zo het land te redden.'' Hafferts volgelingen bidden dagelijks voor de bekering van Rusland tot het katholicisme, vandaar hun interesse voor iconen. Haffert liet in Fatima een kapel voor Onze Vrouwe van Kazan bouwen, maar schonk de icoon begin jaren negentig aan de paus. Met de val van het communisme leek de tijd rijp. Sommige katholieken verwachten een massale bekering zodra de paus met de icoon in Rusland arriveert.

Orthodoxe zegslieden bagatelliseren de waarde van de icoon: het is niet de èchte Onze Vrouwe van Kazan. Begin januari concludeerde iconenexpert Natalja Tsjoegrejeva dat het een 18de eeuwse kopie betreft, geschilderd in provinciale stijl. In april toog een onderzoekscommissie naar het Vaticaan. Commissielid Viktor Kravits onderschrijft nu dat hij uit de 18de eeuw stamt. Een familie-icoon, vermoedt hij, maar wel van een rijke familie.

Wat maakt Onze Vrouwe van Kazan zo bijzonder voor Rusland? Volgens de overlevering brandde in 1579 de stad Kazan af. Maria verscheen toen aan het meisje Matrjona en vroeg haar een heilige icoon te zoeken in de as van haar oude huis. Onder de kachel vond de latere abdis een in lompen gewikkelde icoon van Maria met het kindeke Jezus. Onze Vrouwe van Kazan werd in processie naar de lokale kerk geleid en bleek een daverend succes. Blinden genazen, lammen wierpen hun krukken weg; tsaar Ivan de Verschrikkelijke was zeer onder de indruk en bestelde een kopie.

In de `tijd der troebelen' werd de icoon Ruslands nationale symbool. Toen twee decennia van hongersnood en strijd tussen tsaren, `valse Dimitri's' en invasielegers in 1612 uitliepen op een Poolse bezetting, kwam Rusland massaal in opstand. Na drie dagen vasten en bidden voor Onze Vrouwe van Kazan verjoeg vorst Pozjarski de Polen uit het Kremlin. Peter de Grote toonde Onze Vrouwe van Kazan aan zijn troepen toen hij in 1709 bij Poltava afrekende met de formidabele Zweed Karel XII, maarschalk Koetoesov bad voor de icoon toen hij in 1812 de Grande Armée van Napoleon vernietigde. Zelfs Stalin, wanhopig door de snelle Duitse opmars, liet Onze Vrouwe van Kazan eind 1941 in een vliegtuig boven Moskou cirkelen om de nazi's uit de hoofdstad te weren.

Stalin moest het al doen met een kopie, want de orginele icoon verdween in 1904 uit de Kazankathedraal te Sint Petersburg en is nooit teruggevonden. Veel orthodoxen denken dat Poolse dieven de icoon in opdracht van het Vaticaan stalen om Rusland op de knieën te dwingen. Met succes: in 1905 verloor het de oorlog van Japan en brak de eerste revolutie los. Uiteraard geen toeval.

Maar een kopie is ook de moeite waard. Iconenkenner Lev Lifsjits, lid van de onderzoekscommissie, meent dat het begrip kopie in de iconografie zinloos is: elke icoon is sui generis een kopie, vanuit orthodox oogpunt zijn kopieën even heilig als het orgineel. De icoon van de paus was ooit middelpunt van devotie, zo blijkt uit de rijk versierde lijst met kaarsvet-vlekken. Dus is hij `echt' en een aardig geschenk. Al mag de paus hem van de patriarch best per post bezorgen.