Een afscheid van het leven

In de bioscoop kan het contrast tussen zien en weten heel groot zijn. Wat je ziet is overweldigend, wat je weet is bijna niets. In verschillende avant-gardes speelt dat verschil een grote rol. Het was bijvoorbeeld een van de dromen van de onlangs overleden Amerikaanse filmmaker Stan Brakhage om te kunnen kijken zonder te benoemen, om niets te weten, alleen maar te zien. Voor hem zou het een bevrijding betekenen uit het keurslijf van futiele kennis over de dingen; zelfs een gedachte als dit is groen of dit is blauw deelde de werkelijkheid al te veel in hokjes in. De Iraanse regisseur Abbas Kiarostami drijft het contrast tussen zien en weten ook vaak op de spits, door dingen niet te laten zien.

Aan deze regisseurs moest ik denken tijdens het zien van Japón, het bejubelde debuut van de Mexicaanse regisseur Carlos Reygadas (31), dat vorig jaar in Cannes de Camera d'Or won en daarvoor al op het Rotterdams Filmfestival was te zien (de film werd ondersteund door het Hubert Bals Fonds). De titel zet je al in de goede richting door je op het verkeerde been te zetten. Met Japan heeft de film niets te maken.

Reygadas gebruikt aan het begin van de film een truc die Kiarostami ook eens heeft gebruikt. Hij laat de hoofdpersoon vrijwel meteen zeggen dat hij zelfmoord wil plegen. Omdat er over deze oudere man verder niets verteld wordt, is alles wat wij zien tegelijkertijd huiveringwekkend concreet en ongegeneerd symbolisch: alles wat Reygadas filmt staat voor leven, leven, leven. Reygadas koos een locatie en een stijl die tegen dit idee opgewassen zijn. Hij filmt in cinemascope, in lange takes, in gebleekte kleuren, een woest landschap, een haveloos dorp in het niets, een paar stenen die een huis zijn, en allemaal getuigen zij, ongedifferentieerd: dit is de wereld waarvan jij afscheid wilt nemen. Zo bereidt Reygadas je voor op de heftigste scène van de film. Daarin gaat de man naar bed met de vrouw die hem in haar schuur onderdak verschaft. Het is een heel oude vrouw.

Japón is een mooi debuut, dat vooral als bravourestukje imponeert. De film maakt zijn pretenties waar, maar doet dat erg opzichtig en erg klassiek. De muziek die Reygadas onder zijn beelden heeft gezet - Bach, Arvo Pärt, Sjostakovitsj - schreeuwt uit dat we hier naar een diepzinnig, religieus kunstwerk zitten te kijken. De mensen zeggen heel weinig. De man heeft geen naam. Dat zijn trucs die binnen de avant-garde een lange traditie hebben. De oude vrouw is een vondst, maar wil tijdens het kijken die status maar niet afschudden. Zo wordt ze toch benoemd.

Japón. Regie: Carlos Reygadas. Met: Alejandro Ferretis, Magdalena Flores. In 5 bioscopen.