De optimist en de pensioencrisis

De pensioenwereld sleept zich door een ongekende crisis. Werkt het beleid van pensioenwaakhond PVK contraproductief? Of moet de pensioenwereld ook bij zichzelf te rade gaan?

Hij kreeg een cadeautje.

Hij kreeg kilo's kritiek.

En hij knotte zijn criticasters.

Pensioenwaakhond D. Witteveen blafte niet alleen, hij beet gistermiddag ook van zich af. De onverwachte arena was het podium van de Rotterdamse Doelen, waar directeur J. van Niekerk van het Unilever Pensioenfonds een afscheidscongres kreeg aangeboden.

Mondiaal pensioenchef Ph. Lambert van Unilever en ex-minister en oprichter van onderzoeksbureau Nyfer E. Bomhoff, attaqueerden, elk op zijn eigen wijze, het toezicht van Witteveens Pensioen- en Verzekeringskamer (PVK).

De sluipende beurskrach die eind 2000 inzette heeft de reserves van de Nederlandse pensioenfondsen (ruim 400 miljard euro beleggingen) nagenoeg weggevaagd. Sommige fondsen hebben nog steeds een riante financiële positie, maar een derde heeft net genoeg of te weinig. De PVK wil dat de fondsen met een tekort hun reserves rap aanvullen, liefst binnen een jaar (gerekend vanaf 30 september 2002), twee jaar mag ook. Alle fondsen moeten tevens adequate financiële buffers aanleggen tegen nieuwe tegenvallers.

Hoe? Pensioenfondsen mogen zelf kiezen: hogere premies voor werkgevers en werknemers, extra geld van de werkgever, beperkte prijscompensatie voor gepensioneerden, een versoberde pensioenregeling of een combinatie.

Lambert concludeerde dat het PVK-beleid pensioenfondsen aanzet tot minder aandelenbeleggingen (nu zo'n 40 procent van het totaal, was 50 procent). Daardoor lopen zij op termijn het extra rendement mis dat aandelen in het verleden steeds gaven. Dat jaagt de pensioenlasten op, juist nu kostenreductie nodig is. Het beleid van de Pensioenkamer versterkt de neergaande trend in de economie en werkt, zoals economen zeggen, procyclisch.

Lambert suggereerde dat een pensioenfonds een tijdelijk tekort wel kan uitzitten. De laatste veertig jaar had het Unilever Pensioenfonds acht jaar een tekort, memoreerde hij en gaf Witteveen Triumph of the Optimists, een boek over 101 jaar mondiaal beleggen.

De PVK komt met stringenter toezicht nu wijzigingen in de internationale boekhoudregels bedrijven ook al confronteren met grote fluctuaties in hun pensioenlasten, somde Lambert op. En recessie maakt bedrijfsdirecteuren daarvoor veel gevoeliger dan in de voorbije, florissante jaren.

Deze drie trends kunnen bedrijven verleiden om hun verantwoordelijkheid voor pensioenen te verminderen en werknemers op te zadelen met een groter deel van de inflatie- en beleggingsrisico's. Hij somde een reeks landen op waar het bedrijfsleven deze draai al heeft gemaakt. Het chemieconcern Akzo Nobel wil in Nederland die stap zetten, maar de vakbonden voelen daar niets voor.

Waar Lambert de boosdoeners buiten de pensioenwereld zocht, nam Witteveen de pensioenbazen zelf op de korrel. Veroorzaakt de Pensioenkamer procyclische premieverhogingen? Wie kochten dan aandelen bij toen de beurs piekte? ,,Minder procyclisch beleggen was wel op zijn plaats geweest.''

En de vrijheid van pensioenfondsen om uit de problemen te komen is aanzienlijk beperkter dan vroeger. De waarde van de pensioentoezeggingen is zo gegroeid, dat verhoging van de pensioenpremies weinig soelaas biedt als aandelenkoersen instorten. De vergrijzing versmalt ook het draagvlak, doordat het aantal werkenden relatief afneemt. ,,In Frankrijk wordt voor de negende dag gestaakt om pensioenen. Zo gaat dat in een vergrijsde samenleving, de halve maatschappij ligt op zijn kont.''

Witteveen kritiseerde de trage reactie in de pensioenwereld toen de beurzen inzakten en hij hekelde het niveau van de pensioenpremies, die ondanks diverse verhogingen, gemiddeld genomen nog 15 procent onder de kostprijs liggen. Hij waarschuwde, indirect, de werkgevers en werknemers, die samen de dominante beslissers zijn in de pensioenwereld, dat premies onder de kostprijs ,,de BV Nederland in problemen brengen'', doordat tekorten worden doorgeschoven naar de toekomst.

Witteveen herinnerde de pensioenlobby eraan dat werknemers en gepensioneerden in gedwongen winkelnering bij een pensioenfonds zitten. Wat doen zij als het slecht blijft gaan? ,,Mensen zullen pensioenfondsen aanspreken. Ik wil mijn geld terug.''