In tweede kabinet-Balkenende is grote invloed Zalm zichtbaar

Vanmiddag stond eindelijk het nieuwe kabinet op het bordes van Huis ten Bosch.

Wordt het Paars III zonder PvdA of toch de doorstart van Balkenende I zonder LPF? De samenstelling van het nieuwe kabinet, dat vanmiddag met koningin Beatrix op het bordes stond van paleis Huis ten Bosch voor de traditionele familiefoto, laat ruimte voor dubbelzinnigheid. Balkenende is weliswaar opnieuw minister-president, maar VVD-leider Zalm, hét succesnummer van Paars, zit weer op de schatkist.

De nieuwe minister van Financiën doet er niet geheimzinnig over: zijn invloed is alomtegenwoordig. Zo schreef hij gisteren in zijn internetdagboek (www.gerritzalm.nl) dat hij alvast aan het werk was gegaan op zijn oude departement: ,,Daarnaast hebben we de startbrief besproken die houvast moet geven voor de begrotingsvoorbereiding 2004. De vertaling van allerlei posten uit het regeerakkoord naar afzonderlijke begrotingshoofdstukken is een nauwgezet werkje.' Het is alsof Zalm de beheerders van die ,,begrotingshoofdstukken', zijn collega-ministers, te verstaan wil geven dat zij vanaf heden onder zijn financiële curatele staan.

Opmerkelijk is dat de verhouding tussen christen-democratische ministers en (sociaal-)liberale precies gelijk is: acht-acht. Tegengeworpen zou kunnen worden dat de post Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties van oud-D66-leider Thom de Graaf er een is zonder portefeuille. Door het dreigement echter van fractievoorzitter Dittrich dat D66 breekt indien CDA en VVD terugkomen op de toegezegde bestuurlijke vernieuwingen is De Graafs positie niet alleen maar symbolisch. Bovendien valt het hele kabinet indien D66 zijn steun intrekt, want die partij was juist nodig om een meerderheid te krijgen in de Kamer. Dat is dan tevens een opvallend verschil met Paars II, waarin PvdA en VVD ook zonder D66 een meerderheid hadden. Maar het is de vraag of Balkenende hiermee blij moet zijn.

In ieder geval moet worden vastgesteld dat in theorie de stemmen in de ministerraad kunnen staken, als het erop aan zou komen. Dat, terwijl het CDA in de Kamer 44 zetels heeft, en VVD met D66 samen slechts over 34 zetels beschikken. Ook hierin is de hand te herkennen van Gerrit Zalm, die na het mislukken van het avontuur tussen CDA en PvdA over onevenredig veel onderhandelingsruimte beschikte. Immers Balkenende kon niet nóg een keer mislukken.

Al met al is Balkenendes positie als minister-president broos. Zijn optreden als anti-establishment politicus, door zich te afficheren als een politieke Harry Potter, heeft het CDA twee achtereenvolgende klinkende verkiezingsoverwinningen opgeleverd. Daarmee is bewezen dat Balkenende buiten Den Haag populair is. Maar rond het Binnenhof is zijn gezag gedurende het afgelopen jaar geslonken. Balkenende leek meer energie te steken in het ideologische waarden en normen-project dan in het sturen van zijn kabinet. De manier waarop zijn kabinet een crisis inrommelde, op de dag dat prins Claus was bijgezet, dwong weinig respect af. Evenmin als zijn optreden gedurende het debat over de kwestie-Margarita, waar hij doorheen gesleept werd door minister Donner. Het is tekenend dat gedurende de afgelopen informatie verhalen de kop opstaken dat de VVD wel wilde meeregeren, maar dan zonder Balkenende. [Vervolg KABINET: pagina 2]

KABINET

Team uit bestuurlijke binnenwereld

[Vervolg van pagina 1] Dat deze geluiden wel degelijk serieus werden genomen door het CDA bewees de slogan die fractievoorzitter Maxime Verhagen lanceerde: ,,Het CDA en Balkenende zijn niet los verkrijgbaar.'

Als formateur is Balkenende er nu wel in geslaagd een ministersploeg samen te stellen waarin de man-vrouw verhouding meer in overeenstemming is met de maatschappelijke werkelijkheid dan in zijn vorige kabinet. Minister Maria van der Hoeven (onderwijs en wetenschappen) heeft gezelschap gekregen van vier andere vrouwen in de Trêveszaal. Het nieuwe kabinet is met de verwijdering van de LPF'ers minder `Rotterdams'.

Tegelijkertijd is de recruteringsbasis versmald: alle leden zijn afkomstig uit de bestuurlijke binnenwereld. Ook de als vertegenwoordiger van de zakenwereld getypeerde nieuwe minister Sybilla Dekker (Verkeer en Waterstaat, VVD) was laatstelijk algemeen directeur van de Algemene Werkgeversvereniging Nederland en zo een protagonist van het befaamde middenveld. Daarvoor was ze ambtenaar op het ministerie van Landbouw. Minister Karla Peijs (VROM, CDA) was Europarlementariër en minister Rita Verdonk topambtenaar.

Vastgesteld kan verder worden dan Balkenende niet heeft gestreefd naar verjonging: gemiddeld is zijn nieuwe kabinet zelfs een half jaar ouder geworden (van 51,6 naar 52,3 jaar). Thom de Graaf is met 45 jaar de jongste minister en Laurens Jan Brinkhorst (Economische Zaken) met 66 jaar de oudste.

De hele ministersploeg ademt het streven naar stabiliteit. Minister Cees Veerman (Landbouw, CDA) heeft deuken opgelopen tijdens de vogelpestepidemie, minister Aart-Jan de Geus staat op voet van oorlog met de sociale partners. Toch keren zij beiden terug.

De meeste ministers uit de vorige ploeg zijn zoveel mogelijk op hun post teruggekeerd: daar zijn ze ingewerkt en bovendien worden zo competentiekwesties voorkomen. Waar die wel dreigden, zoals op Buitenlandse Zaken tussen Jaap de Hoop Scheffer (CDA) en Agnes van Ardenne (Ontwikkelingssamenwerking, CDA), is daaraan een einde gemaakt door de positie van Van Ardenne te versterken: zij promoveerde van staatssecretaris naar minister.

Ook de grensgeschillen tussen De Hoop Scheffer en staatssecretaris Atzo Nicolaï (Europese Zaken, VVD) hoopt men te beslechten door Nicolaï's positie te verstevigen. Zo krijgt Nicolaï het recht zich in buitenland minister te noemen, wordt hij de Nederlandse vertegenwoordiger in de Algemene Raad van ministers van Buitenlandse Zaken in Brussel, en krijgt hij een stoel aan regeringstafel in de Trêveszaal.

HOOFDARTIKEL pagina 9

WWW.NRC.NL: dossier formatie

Gerectificeerd

Kabinet

Het artikel In tweede kabinet-Balkenende is grote invloed van Zalm zichtbaar (27 mei, voorpagina) wordt gesteld dat de stemmen in de ministerraad kunnen staken tussen acht christen-democraten en de acht liberalen van VVD en D66. Dit is onjuist. Mocht het erop aankomen dan heeft de minister-president een dubbele stem.

In het vervolg van het artikel op pagina 2 zijn de portefeuilles van de ministers Peijs en Dekker verwisseld. Sybilla Dekker is minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Karla Peijs is minister van Verkeer en Waterstaat.