Ultieme puinruimer en ster bij VN

Noem één grote crisis van de laatste vijftien jaar en Sergio Vieira de Mello was er bij als puinruimer. VN-chef Kofi Annan benoemde de Braziliaanse diplomatieke veteraan (55) vrijdagavond tot speciaal gezant van de Verenigde Naties in Irak. Het maakt De Mello's curriculum vitae tot een bijna compleet staatje brandhaarden sinds het einde van Koude Oorlog. Hij was VN-gezant in Cambodja, Rwanda, Bosnië, Kosovo en Oost-Timor.

Toen De Mello, nu Hoge Commissaris voor de rechten van de mens bij de VN, 34 jaar geleden bij de VN begon, voerde zijn carrière hem naar posten in Bangladesh, Soedan, Cyprus, Mozambique, Peru en Libanon.

Hij deed veel ervaring op in het vluchtelingenwerk van de VN, maar ook in de Geneefse VN-bureaucratie waar hij in 1996 opklom tot assistent Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen (UNHCR) en op hetNewYorkse VN-hoofdkwartier, waar hij in 1998 ondersecretaris-generaal voor humanitaire zaken werd.

Het is inmiddels een VN-gewoonte dat De Mello voor vrijwel elke VN-topbaan in beeld komt. ,,Het grappige is dat bij de VN dan bijna altijd wordt gezegd: hij kán niet weg, want wat hij nu doet, is nog belangrijker'', zegt een Europese diplomatieke routinier die De Mello goed kent. Zo was hij kandidaat voor de post van chef UNHCR die naar Lubbers ging, mede omdat Annan De Mello niet weg wilde halen uit Oost-Timor. Inmiddels circuleert zijn naam al als opvolger van Annan.

De Mello geldt als de ultieme diplomaat, die zelfs in de smaak valt bij president Bush, die op zijn benoeming heeft aangedrongen, en dat kunnen niet veel VN-mensen hem nazeggen. VN-diplomaten beschrijven hem als een onverstoorbare en charmante consensusbouwer, een begenadigd spreker en dito luisteraar, dynamisch maar nooit confronterend.

Zijn invulling van de controversiële post van Hoge Commissaris voor de rechten van de mens is, anders dan bij zijn voorganger Robinson, zonder incidenten verlopen. Onmondig is hij evenwel niet. Zo deelde hij onlangs in een interview de Verenigde Staten een knuffel en kaakstoot uit: hij roemde de VS als `model' voor standaarden voor `menselijke waardigheid, mensenrechten, vrijheid en internationaal recht', maar kritiseerde de VS wegens de omgang met Talibaan- en Al-Qaeda-verdachten op Guantánamo Bay en het verzet tegen het Internationaal Strafhof.

,,Hij is van een perfectie waar je van duizelt. Je krijgt er bijna een minderwaardigheidscomplex van'', zegt de eerder geciteerde kenner van De Mello die geen minpunt over hem kan opnoemen. ,,Hij kan álles. Hij is een mooie jongen, spreekt zijn talen, heeft de juiste opleiding gevolgd, kan met mensen overweg en is analytisch goed. Hij is misschien wat ijdel, maar is dat niet begrijpelijk als je bijna overal als een held wordt binnengehaald?'' De Mello die twee doctoraten aan de Sorbonne behaalde (waaronder filosofie), spreekt behalve Portugees ook Engels, Frans en Spaans.

Zijn grootste succes was volgens diplomaten zijn missie in Oost-Timor, waar hij de provincie na een bloedig conflict met pro-Indonesische milities naar onafhankelijkheid begeleidde. Geen missie zonder gevaar, want bezoekers in zijn kantoor werden verzocht hun wapens te ontladen. In Oost-Timor had De Mello vergaande bevoegdheden, zeggen diplomaten.

Maar zijn mandaat in Irak, waar hij voor vier maanden is benoemd, gaat veel minder ver. Volgens de resolutie die donderdag werd aangenomen, speelt de VN-gezant een betrekkelijke bijrol: coördinerend, bevorderend, faciliterend en aanmoedigend bij onder meer de wederopbouw, humanitaire hulp, internationale samenwerking en terugkeer van ontheemden. Van een `lijnverantwoordelijkheid' bij de vorming van een nieuwe Iraakse regering is geen sprake, omdat de Amerikaans-Britse coalitie het voor het zeggen heeft bij de wederopbouw. De Mello belandt in zekere zin in een vacuüm, want de Amerikaanse bestuurder, oud-beroepsdiplomaat Paul Bremer, heeft veel meer macht. Hun chemie zal bepalend zijn voor het feit of De Mello's ster nog verder zal stijgen. Over Oost-Timor zei De Mello in 2001: ,,Kunnen we perfecte democratische instellingen verwachtingen in twee of tweeëneenhalf jaar tijd? Natuurlijk niet.'' Die nuchterheid en zijn talent als consenbouwer kan hem in Irak van pas komen.