Dreígen met loonmaatregel kan altijd

Demissionair minister De Geus (Sociale Zaken) dreigt met een loonmaatregel. Sociale partners zijn woedend en ook zijn eigen departement vindt de dreiging weinig realistisch.

Was het een slippertje of slim politiek spel? Demissionair minister De Geus (Sociale Zaken), vanaf morgen weer volledig in functie op hetzelfde departement, hield zaterdag op een CDA-partijraad nadrukkelijk de mogelijkheid van een loonmaatregel open. Als ,,uiterste maatregel'', dat wel, maar als een minister van Sociale Zaken voor meerdere camera's en microfoons de beladen term loonmaatregel in de mond neemt, staat de polder op zijn achterste benen. CNV-voorzitter Terpstra noemde het onomwonden ,,dom'', FNV-bestuurder Roozemond betichtte De Geus ervan te kiezen voor ,,een autoritair regime'' en ook van werkgeverszijde werd opgemerkt dat De Geus hiermee ,,een breuk forceert tussen de sociale partners''.

Een loonmaatregel is bedoeld om werkgevers en werknemers te dwingen de lonen te matigen. Om uit de huidige economische malaise te komen, is een beheerste loonkostenstijging nodig, doordat die de winsten en daarmee de investeringen van het bedrijfsleven een positieve impuls geeft. De afgelopen jaren zijn de lonen in Nederland in vergelijking met andere Europese landen fors gestegen, hetgeen een verslechtering van de concurrentiepositie betekent. Nederland is daardoor meer dan andere landen gevoelig voor de wereldwijde conjunctuurdip.

Het morgen aantredende kabinet wil daarom koste wat kost een beheerste loonstijging in de marktsector afdwingen. Maar het kabinet gáát niet over de lonen, behalve als zich hele bijzondere omstandigheden voordoen. In de Wet op de Loonvorming staat dat een loonmaatregel mag worden toegepast als zich ,,een plotseling voordoende noodsituatie in de Nederlandse economie'' voordoet die veroorzaakt wordt door ,,schoksgewijze externe factoren''. Het is maar de vraag of de huidige conjuncturele dip als zodanig kan worden gekwalificeerd.

Ambtenarensalarissen en uitkeringen zullen de komende kabinetsperiode sowieso maximaal met de hoogte van de inflatie stijgen (1,5 procent per jaar), en het is de bedoeling dat ook de onderhandelaars in de marktsector zich daaraan houden. Maar na de presentatie van het regeerakkoord, eerder deze maand, was de bereidheid bij de sociale partners om mee te werken aan de wensen van het kabinet tot onder het vriespunt gedaald. Ontkoppeling van uitkeringen en lonen dreigt, en daar zit De Geus helemaal niet op te wachten, omdat hij zijn politieke lot verbonden heeft aan het in stand houden van de koppeling.

Een andere mogelijkheid om de loonkosten te beheersen – het niet algemeen-verbindend verklaren van de cao-afspraken (zodat afspraken niet meer voor de héle bedrijfstak gelden) – wordt in het regeerakkoord uitgesloten. Een derde optie voor De Geus, verhoging van het werkgeversdeel van de sociale zekerheidspremies, heeft economisch niet de gewenste effecten en drukt eenzijdig op ondernemers.

Nu zet De Geus als dreigmiddel de term loonmaatregel op de agenda. De laatste echte loonmaatregel dateert van de zomer van 1976, toen het kabinet in de nasleep van de oliecrisis meerdere malen ingreep in de vrijheid van loononderhandelingen. Nadien is de wet gewijzigd, waardoor het kabinet niet zonder meer mag ingrijpen in de lonen. Dreigen met een maatregel kan echter altijd, moet ook De Geus gedacht hebben. De laatste dreiging met een loonmaatregel dateert van een decennium geleden. Het derde kabinet-Lubbers had in in de aanloop naar Prinsjesdag 1992 met het Centraal Planbureau (CPB) overhoop gelegen bij het opstellen van de begroting. Lubbers en zijn ministers wilden dat de sociale partners de lonen zouden matigen, boekten daarvoor een bedrag in en hoopten op begrip bij de rekenmeesters; dat zij daar ook de bijbehorende economische waarde aan toe wilden kennen. Dat was nodig omdat de begroting voor 1993 volledig uit het lood dreigde te raken. Het CPB weigerde de vage ,,wensdromen'' van Lubbers te accepteren en paste de raming niet aan. Het jaar daarop diende Lubbers opnieuw een begroting in, weer met de wens tot loonmatiging, maar hij kondigde direct aan eventueel een loonmaatregel te nemen als de sociale partners de lonen niet zouden matigen. De vereiste wetswijzigingen werden zelfs al voorbereid. Dat accepteerde het CPB wel.

De Geus lijkt nu op eenzelfde manier geld vrij te willen maken voor het nieuwe kabinet. Hoe eerder hij laat weten dat het hem ernst, des te eerder kent het CPB een fors bezuinigingsbedrag toe aan de maatregelen die dat moeten afdwingen.

CDA-econoom L. Bovenberg zei vanmorgen in het Radio-1 Journaal dat De Geus ,,een slippertje'' heeft begaan. Niet alleen is De Geus veel te vroeg gekomen met zijn aankondiging – hij heeft de sociale partners niet de kans gegeven zelf een akkoord over loonmatiging te bereiken – de maatregel is ook niet een, twee drie in te voeren, meent Bovenberg.

Dat besef lijkt inmiddels ook doorgedrongen op het ministerie van Sociale Zaken. Een woordvoerster van De Geus: ,,We zeggen er niks meer over, de minister heeft het slechts als zuiver theoretische mogelijkheid geopperd. Het is heel ingewikkeld om een loonmaatregel af te dwingen, daar zijn wetswijzigingen voor nodig.'' Dus De Geus is helemaal niet van plan een loonmaatregel te nemen? ,,Vooralsnog niet.''