Hoe rechters blindvaren op de getuige-deskundige

In de Rotterdamse terrorismezaak stonden afgelopen week twee omstreden getuige-deskundigen tegenover elkaar. Wanneer is een getuige deskundig genoeg? ,,Rechters verdiepen zich er niet in.'

Na prof.dr. W. Wagenaar is de gynaecoloog prof.dr. T.K.A.B. Eskes misschien wel de bekendste getuige-deskundige van Nederland. Hij was het die in 1995 getuigde dat de vermeende daders in de `Puttense moordzaak' tijdens hun verkrachting het sperma van een onbekende derde uit de schede van het slachtoffer naar haar bovenbeen konden hebben `gesleept'. Zo kon de rechtbank hen schuldig verklaren hoewel hun DNA niet overeenkwam met dat van het aangetroffen sperma. Bij de herziening van de zaak vorig jaar verwierp Eskes zijn eigen `sleeptheorie' weer, op grond van informatie uit het sectierapport waarover hij eerder niet had beschikt. Het hof sprak de verdachten, die hun straf al hadden uitgezeten, alsnog vrij.

De misstap van Eskes is ook een misstap van de rechterlijke macht, vindt Hans Nijboer, hoogleraar bewijs en bewijsrecht aan de Universiteit Leiden. En het is bovendien een misstap die veel vaker voor zou kunnen komen. Rechters stellen zich volgens Nijboer lang niet kritisch genoeg op tegenover de verklaringen van getuige-deskundigen. ,,Ze hebben doorgaans in het geheel geen kritiek. Óf ze hebben er vertrouwen in, óf ze geloven het niet, maar ze verdiepen zich er niet in.' Dat is vooral een risico, vindt Nijboer, bij deskundigen die geen ervaring hebben met justitie. ,,Die zullen niet gauw het besef hebben dat hun informatie is onthouden.'

De meeste getuige-deskundigen doen hun werk onzichtbaar voor de buitenwereld, tijdens het gerechtelijk vooronderzoek. Onderzoekers van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) verrichten hun vezel-, spraak- en DNA-onderzoek, psychiaters en psychologen bestuderen de persoonlijkheid van de verdachte. In de regel betreft dit vaste deskundigen, zegt Eric Druijf, rechter-commissaris bij de rechtbank Den Bosch. NFI-medewerkers, die in een oefenrechtbank leren hoe het toegaat in de rechtszaal, worden één keer beëdigd en kunnen dan steeds opnieuw worden aangewezen. Ook voor psychologen en psychiaters heeft de Bossche rechtbank een lijst, maar die is niet toereikend. ,,Daarom worden ook deskundigen in het land geraadpleegd, die dan steeds opnieuw beëdigd moeten worden.'

Een enkele keer verschijnen de deskundigen ter zitting, zoals vorige week in de Rotterdamse terrorismezaak. Zowel het OM als de verdediging had een getuige-deskundige laten oproepen om islamitische geschriften te analyseren die bij de verdachten waren aangetroffen. De ene deskundige bleek woordvoerder geweest van de gewapende arm van de rechts-extremistische Falange-partij in Libanon, de ander was ooit actief voor het Palestina-Komité. Beider deskundigheid werd door de tegenpartij in twijfel getrokken.

De vakbekwaamheid van deskundigen wordt nooit vooraf door de rechter getoetst. ,,In de wet zijn alleen formaliteiten vastgelegd over de benoeming en de beëdiging', zegt Nijboer, die dit een kwalijke zaak vindt. ,,Je zou methoden moeten ontwikkelen om de kennis, vaardigheid en ervaring van deskundigen te toetsen, en er zou permanente educatie moeten zijn. Aan de hoedanigheid van `vastgerechtelijk deskundige' zou je een termijn van bijvoorbeeld drie jaar moeten verbinden, zodat men die status weer kwijtraakt als men drie jaar niet gepraktiseerd heeft.'

Rechter-commissaris Druijf erkent dat de beëdiging een formaliteit is. ,,Het kan zelfs telefonisch. Ik vraag iemand of hij naar eer en geweten zijn werk doet en of hij geen familie is van de verdachte. Dan zegt hij `Zo helpe mij God almachtig' of `dat beloof ik'.' Maar Druijf denkt dat hij tijdens het verhoor de charlatans er wel uithaalt. ,,Een beetje deskundige of wetenschapper kan aantonen hoe gezaghebbend hij is. Als hij publiceert in tijdschriften als Science of The Lancet, dan weet je dat het goed zit.' Zit het niet goed, dan hoort hij de deskundige in het vooronderzoek toch aan en schrijft diens bevindingen op. ,,Dan ga ik ervan uit dat de rechter ter zitting wel zijn conclusies trekt.'

Voorzitter W. Tonkens-Gerkema van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak herinnert zich één civiele zaak waarbij de rechter een getuige-deskundige afwees, omdat deze in verschillende zaken steeds dezelfde verklaring aflegde. ,,Die was niet objectief meer.' Ook zij ziet geen reden om de regels aan te scherpen. ,,De rechter moet zelf beoordelen of de deskundigen die de partijen aandragen geschikt zijn.'

Verdachten mogen een eigen deskundige oproepen voor contra-expertise. Hans Anker van advocatenkantoor Anker en Anker in Leeuwarden doet dit regelmatig. Het is zijn ervaring dat rechters anders ,,blind varen op die ene getuige-deskundige van de tegenpartij'. Ook de Ankers putten uit een vast reservoir. ,,We hebben bijvoorbeeld contacten met een deskundige die iets kan zeggen over de betrouwbaarheid van het gebruik van gsm's als peilbaken.' Als het rapport in hun nadeel uitvalt, roepen ze de deskundige niet op en verdwijnt de verklaring in een la. Is de contra-expertise wel bruikbaar, dan sturen ze meestal een curriculum vitae naar de rechter, om aan te tonen dat de deskundige vakbekwaam is. Bij pro-deozaken is er vaak geen geld voor contra-expertise. Anker vindt dat dat eigenlijk wettelijk geregeld zou moeten worden. ,,Nu wordt de kleine man de dupe.'

Een ander probleem is volgens hem dat veel deskundigen ervoor terugschrikken in te gaan tegen rapporten van het Nederlands Forensisch Instituut of het Pieter Baan Centrum. ,,Dan moet zo'n ambulant psycholoog opboksen tegen zeven weken observatie in het PBC. Er zijn er maar weinig die dat durven, maar gelukkig kennen wij er wel een paar.'

Rechter-commissaris Druijf heeft eenmaal meegemaakt dat een rapport van het NFI weerlegd werd door een deskundige van de verdediging. ,,Volgens het NFI was een postzegel op een bepaalde envelop afkomstig uit een bepaald velletje waarop een zegel ontbrak. Toen kwam de verdediging met een postzegelkenner uit Leiden. Die ken je niet, dus dan begin je het verhoor met: wie bent u? Wat is uw deskundigheid? Kunt u die aantonen? Maar deze meneer heeft wel de beentjes van dat rapport afgehakt.'

Gerectificeerd

Eskes

In het artikel Hoe rechters blindvaren op de getuige-deskundige (24 mei, pagina 3) is sprake van een `misstap' van gynaecoloog T. Eskes die als getuige-deskundige optrad in de Puttense moordzaak. Van een misstap is geen sprake: Eskes was door de politie essentiële informatie onthouden.