Allemaal Homo

Is de chimpansee neef of achterneef van de mens? Amerikaanse biologen pleiten nu voor opname van de chimpansee in het geslacht Homo.

De genetische overeenkomst tussen chimpansees en mensen is 99,4% procent. Dit schrijft de moleculair bioloog Morris Goodman in een artikel in Proceedings of the National Academy of Sciences, dat op 13 mei online gepubliceerd werd. Goodman en zijn team berekenden de overeenkomsten tussen mens- en chimp-genen die coderen voor eiwitten. De uitkomst van ruim 99% is hoger dan eerdere berekeningen, die uitkwamen tussen de 95 en 98 procent. Bij die andere berekeningen waren veel meer typen DNA bekeken, dus ook het junk-DNA, dat niet codeert voor eiwitten en een overgrote meerderheid van het genoom uitmaakt. De beperking tot DNA dat codeert voor eiwitten is goed te verdedigen omdat in dat DNA de cruciale verschillen tussen soorten zijn te vinden. Mutaties in junk-DNA hebben meestal geen gevolgen voor het voortbestaan. Goodman bekeek in totaal 97 genen bij chimp en mens.

Goodman gebruikt de grote genetische overeenstemming als ondersteuning voor een voorstel dat hij vijf jaar geleden deed (in Molecular Phylogenetics and Evolution, juni 1998) om de biologische classificatie van de mens en de mensapen flink om te gooien. Volgens hem zijn de overeenkomsten tussen chimpansee en mens namelijk zo groot dat ze in hetzelfde geslacht (genus) moeten worden ondergebracht. Goodman stelt dus voor om chimps en mens allebei onder het geslacht Homo te brengen – niet in Pan, het chimpanseegeslacht, alleen omdat de term Homo ouder is, een regel in de biologische systematiek.

Nu nog worden de twee chimpanseesoorten, Pan paniscus (bonobo) en Pan troglodites, ondergebracht in een eigen geslacht, Pan, dat samen met de gorilla's (geslacht Gorilla) en de orang oetans (geslacht Pongo) de familie der Pongidae vormt.

De mens staat daar helemaal buiten, met zijn eigen geslacht, Homo, en zijn eigen familie, Hominidae, waartoe ook de uitgestorven voorouderlijke geslachten als Australopithecus en Ardipithecus behoren. Pas op het hogere niveau van de superfamilie Hominoidea (waartoe ook de familie van de gibbons, Hylobatidae behoort), vallen mens en chimp onder dezelfde paraplu.

Goodman, die zich al sinds de jaren zestig bezighoudt met genetische en moleculaire overeenkomsten tussen mensen en mensapen, vindt die indeling onlogisch. Volgens deze indeling staat de mens namelijk even ver van de chimps als de gibbons, terwijl de gibbon-groep zich al 18 miljoen jaar geleden van de menselijke lijn afscheidde, maar de chimps pas ca. 6 miljoen jaar geleden. Terwijl toch volgens een algemeen aanvaard principe in de taxonomie (de systematiek der soortenindeling) de afstamming tot uiting moet komen in de naamgeving.

Mensenfamilie

Al eind jaren zestig is duidelijk geworden dat de chimp moleculair zeer nauw verwant is aan de mens. Er is sindsdien ook wel eens een nieuwe indeling voorgesteld, waarbij orang oetans, gorilla's, chimps en mensen allemaal onder de `mensenfamilie' Hominidae worden gebracht, maar die is verre van algemeen aanvaard. De neiging om al lang bestaande indelingen en termen te veranderen in nu eenmaal ook bij biologen nooit groot. En inzake de naamgeving van de mens is die weerzin tegen vernieuwing nog veel groter. Want zijn de verschillen niet toch héél groot?

Al sinds Darwin is duidelijk dat de mens en de mensapen naaste verwanten zijn, maar hoe nauw die band is werd pas de laatste dertig jaar duidelijk. Voordien werd altijd aangenomen dat de mens zich al vijftien miljoen jaar geleden van de andere primaten zou hebben afgescheiden. Het was dus wel familie, maar verre familie. Maar eind jaren zestig bleek uit moleculair onderzoek dat de scheiding tussen chimpansee en mens ergens tussen de vijf en zeven miljoen jaar lag. En misschien wel belangrijker: dat de chimpansee nauwer verwant is aan de mens dan aan de gorilla.

De paleoantropoloog Bernard Wood (Washington University), die zich bezighoudt met de indeling van de fossiele menssoorten, zegt over Goodmans ideeën tegenover National Geographic dat je bij de indeling van soorten óók rekening moet houden met gedrag en zaken als manier van voortbewegen. Rechtoplopen, zoals alleen mensen doen, zou dus een argument kunnen zijn om het geslacht Homo en de familie Hominidae puur menselijk te houden. Als ook alle Australopitheci onder het geslacht Homo moeten gaan vallen, de consequentie van Goodmans voorstel, ``dan ontneem je jezelf een belangrijk gids om je weg te zoeken door de boom des levens''. In de paleoantropologie wordt met het ontstaan van het geslacht Homo (ca. 2 miljoen jaar geleden) de belangrijke overgang van de meer chimpansee-achtige Australopithecus naar een menstype aangegeven, dat echt helemaal rechtop loopt en ook veel grotere hersenen heeft.

De Nederlandse primatoloog Jan van Hooff (Universiteit Utrecht) vindt dat er wèl wat voor te zeggen is om chimp en mens samen in Homo onder te brengen. ``Alleen al om politieke redenen! Deze jongens [de chimpansees, red.] hebben alle hulp voor de toekomst héél hard nodig. Misschien krijgen ze dan wel een stem in de Verenigde Naties! Maar ook los daarvan heeft Goodman een punt. Vanuit zoölogisch standpunt zou het heel normaal zijn om chimps en mensen onder een geslacht te brengen.''

Muizen

Maar, zo benadrukt Van Hooff, ``het hoeft niet, dat is een echt debat. Als bij muizen een genetisch nauw verwante soort in een heel ander milieu gaat leven, met ander gedrag, dan kun je die wel degelijk ook eigen geslacht geven. Genetische overeenkomst is maar één argument. Het gaat ook om het functioneren in de natuur, om de niche die een soort inneemt.'' De taxonomische indeling ontstaat uit consensus. Er is geen centraal comité in de biologie die de indeling definitief vaststelt. Maar als over een aantal jaren het complete genoom van de chimpansee is vastgesteld zal het debat waarschijnlijk nog veel intensiever worden.

Goodman stelt dus voor om de chimpansee van Pan troglodytes om te dopen in Homo (pan) troglodytes, de bonobo wordt dan Homo (pan) paniscus, de moderne mens wordt Homo (homo) sapiens en bijvoorbeeld de Australopithecus afarensis (het beroemde fossiel Lucy, ca. 3,5 miljoen jaar oud) heet voortaan Homo (homo) afarensis. Tussen haakjes wordt het ondergeslacht (subgenus) aangegeven. Het geslacht Homo zou dan samen met het geslacht Gorilla moeten gaan vallen onder de ondertak (subtribe) Hominina die weer samen met de ondertak Pongina (de oerang oetans) zou vallen onder de tak (tribe) Hominini. Pas daarboven komt de familie van Hominidae, waartoe dan ook de gibbons behoren.

Het idee om de twee chimpanseesoorten met de mens onder te brengen in één geslacht is populair gemaakt door de bioloog Jared Diamond, in zijn boek The Third Chimpanzee (1992). Hij benadrukt daarin ook de culturele effecten: ``Ik vraag me af hoe het publiek zal reageren als ze in de dierentuin op het bordje van de chimpanseekooi zullen lezen: `Homo troglodytes'.''