Modieus engagement

Dwingende ogen. Gebedsmutsjes. Mannen in witte gewaden, de armen in de lucht. En baarden, heel veel donkere baarden – de beelden zijn bekend, en worden steeds bekender. De afgelopen jaren, vooral na 11 september, duiken ze steeds vaker op in onze media, op televisie en krantenfoto's, vanuit Afghanistan, Pakistan, Iran, Irak. Altijd ver weg, maar steeds dichterbij. Dat gevoel bekruipt veel mensen in het leven van alledag, en precies dat gevoel krijg je ook op One is Free, een tentoonstelling met nieuw werk van Rob Birza bij galerie Fons Welters.

In verschillende opzichten is One is Free een opmerkelijke expositie. Allereerst is het het eerste overzicht in bijna twee jaar van Birza, die geldt als een van de talentvolste en meest virtuoze schilders van Nederland. Hij is ook een onnavolgbaar schilder: het ene moment maakt hij ruwe, abstract geschilderde doeken, dan weer bloemstillevens, dan weer monsters die zo uit een sciencefictionfilm lijken gestapt. In dat opzicht is One is Free weer typisch Birza. Dit keer toont hij twaalf grote, zeg maar gerust monumentale doeken met beelden uit de Arabische wereld – een islamitische demonstratie, Talibaanstrijders in een gevangenis, een vrouwenleger uit Maleisië. Dat is even slikken: dit onderwerp is zo alomtegenwoordig dat er een aura van modieus engagement omheen hangt. En dat ongemak wordt nog eens versterkt door Birza's manier van schilderen: die is realistischer dan ooit. Voor ieder doek baseerde hij zich op kranten- of tijdschriftfoto's, die hij vervolgens naar zijn eigen hand zette. Sommige doeken zijn zeker voor Birza's doen strak geschilderd, andere zo los dat de ondergrond door de dunne ei-tempera van de figuren heen schemert.

En het blijft een ongemakkelijk gezicht.

Maar hoe langer je kijkt, hoe meer je beseft dat dat ongemak 'm vooral zit in de botsing van culturen. Birza heeft veel gereisd, in het bijzonder naar India, en het moet hem zijn opgevallen dat deze beelden ons, in het westen, de afgelopen jaren vooral zijn getoond via foto's en televisie, zeg maar als `objectieve' waarheden. Door ze op een onmiskenbaar `westerse' manier te schilderen, haalt hij deze beelden, die we alsmaar veilig ver weg van ons hielden, plotseling binnen in `onze' cultuur.

Het confronterende effect daarvan wordt versterkt door de lijsten die Birza om de schilderijen heeft gezet. Die zijn gemaakt van vrolijke, veelkleurige `Arabische' stoffen van de Albert Cuyp-markt en daarmee veel meer dan een leuke versiering. Waar lijsten normaal functioneren als een brug tussen de afbeelding op het schilderij en het `functionele' leven van alledag, kiezen Birza's lijsten nadrukkelijk voor de wereld van het doek. Daarmee worden de doeken des te meer indringers – infiltranten die zich bekend gedragen, maar hele andere mores met zich meebrengen.

Dat is ook het bijzondere aan dit werk. Zonder moralistisch te worden, toont Birza de ongemakkelijke vermenging van twee culturen. Daarmee maakt hij het ook zichzelf niet gemakkelijk. Want het ongemak gaat niet weg, en slaat maar al te simpel over op de schilderijen zelf. Wie echter goed kijkt beseft dat dat niet ligt aan de doeken, maar aan de wereld waarin ze nu vertoeven.

`One is Free', schilderijen van Rob Birza. T/m 21 juni in Galerie Fons Welters, Bloemstraat 140, Amsterdam. Di t/m za 13-18u.