Liefde versus inktvraat

Zesentwintig plezierdrukkers helpen de door inktvraat bedreigde collectie van de Zeeuwse Bibliotheek te redden. Ze maakten een boek dat vandaag wordt gepresenteerd.

Marmor, Stein und Eisen bricht/ aber unsere Liebe nicht, fleemde de spekgladde schlagerzanger Drtafi Deutscher decennia geleden. Was het maar waar. Liefde kun je maar beter pekelen, op sterk water zetten of conserveren in een lucht- en lichtdichte kluis. Want alles en iedereen vergaat, wordt stof, waait weg en slaat vroeg of laat elders in minieme partikels neer. Toch zullen er altijd mensen zijn die zich verzetten tegen het knagen van de tand des tijds, zich nimmer neerleggen bij het onvermijdelijke verval. Beeldend kunstenaars en dichters hebben er een handje van, maar ook de zesentwintig drukkers en drie boekbinders van het Hornbook, dat vanmiddag in de Zeeuwse bibliotheek in Middelburg met terechte trots werd gepresenteerd.

Een Hornbook is een uit de Middeleeuwen daterende voorloper van het leesplankje. Het zijn rechthoekige plankjes met een handgreep. Aan voor- en achterzijde van die plankjes is een velletje papier bevestigd waarop het alfabet en soms een tekstje is gedrukt. Ter bescherming werd het papier afgedekt met een plaatje doorzichtig hoorn.

Behalve het eerste exemplaar van het in eikenhout gebonden boek kreeg de directrice van de Zeeuwse Bibliotheek tevens een cheque van 9.476,44 euro, te besteden aan de conservering van de omvangrijke verzameling `margedrukwerk', oude kinderboeken en antieke centsprenten.

Volgens de conservator van de Zeeuwse collectie Nederlandse private presses en margedrukkers, Ronald Rijkse, zijn er, om alle druksels voor verpulvering te behoeden, snel een groot aantal zuurvrije op maat gemaakte overslagdozen nodig, plus tenminste honderd zogeheten phase-boxen, uit zuurvrij karton gevouwen dozen. Geld daarvoor was er niet. Rijkse: ,,Er dreigt acuut verval; ontzuring van het papier is dringend nodig. De totaalkosten schat ik op 16.000 euro.''

Margedrukwerk is een malle benaming voor een in kleine oplaag gedrukt boekje of velletje, dat met veel liefde door een plezierdrukker is vervaardigd – niet zelden met afgedankte loden letters, geelkoperen sierlijntjes en romantische frutsels. Het gaat de doorsnee handdrukker niet in de eerste plaats om de instandhouding van verdwenen reproductietechnieken. Eerder om de nog altijd euforische vrijheid eigenhandig, en meestal in stilte, allerhande teksten te drukken en die zonder winstoogmerk te verspreiden.

Het vandaag gepresenteerde Hornbook is gedrukt in een oplaag van 135 exemplaren waarvan er negentig zijn verkocht voor 110 euro per stuk. Het biedt behalve zesentwintig oubollige limericks, een hysterische scheldkanonnade van Kuifjes kapitein Haddock en talloze druktechnische hoogstandjes, ook een overzicht van drukmethoden zoals boek- en zeefdruk en linoleumsnede, en een keur aan vaak verbluffend lelijke lettertypen.

Vanzelfsprekend komen alle letters van het alfabet aan bod. `Z is het zetduiveltje, dat laat mij niet los', luidt de tekst op de bijdrage van Sjaklien Euwals uit Zwolle. Helaas koos grafisch atelier De Prent uit Gorredijk niet voor de L van liefde, maar voor die in `Leentje leerde Lotje lopen langs de lange lindelaan.' Verfrissend is de slogan `Met den uitsloover van Vergooijt staan hangende cijfers fijner dan ooit' – te vinden op de olijke bijdrage van Albert Bouma, hobbydrukker te Groningen-Stad – met als voetnoot: ,,Uitsloover: wigvormig hulpmiddel bij het dresseeren van uithangende cijfers. Vermoedelijke uitvinder is de Antwerpsche drukker Vergooijt. De benaming stamt oorspronkelijk uit het Vlaamsch (sloeven = slaan). De uitsloover is dan ook een der weinige Belgische vindingen op typografisch gebied.''

Wie schrijft die blijft, maar wie drukt beklijft. De innovatieve conservator Ronald Rijkse entameerde vorig jaar al de succesvolle restaureer-actie `Adopteer een Boek'. Die was gericht tegen het sinistere fenomeen inktvraat, de altijd hongerige microben en lugubere schimmels, al die venijnige vezelvretertjes en vlijtige boekenboorders. Rijkse noemde vanmiddag tijdens de presentatie het nieuwe Hornbook ,,een volstrekt unicum in de Nederlandse boekgeschiedenis''.

Dat klopt, in meer dan één opzicht. Enerzijds is het een mirakel om zesentwintig eigenzinnige plezierdrukkers aan een deadline te houden; anderzijds verscheen er niet eerder een boek met als bijlage een hilarisch nauwkeurige financiële en technische verantwoording. Daaruit blijkt dat er buiten de oplaag nog vijf Hors Commerce-exemplaren zijn en dat ,,twee van de tien betrokkenen besloten het volle bedrag te betalen voor hun gratis exemplaar''.

De Hornbook-binder meldt tot slot dat het hechten van papier op kwartiersgezaagd eikenhout problemen opleverde. Uiteindelijk gebruikte hij PVA-lijm Eukalin 3650 met zelfbereid tarwestijfsel (verhouding 60/40 procent) om alle liefdewerkvellen als een leporello (één lange in harmonicavorm gevouwen strook) aan elkaar te plakken onder het motto: Eisen und Stahl können vergehn/ Unsere Liebe muss ewig bestehn.