Gezag Veiligheidsraad moet worden hersteld

Zo geen windstilte dan toch is er een zekere luwte ingetreden in de internationale verhoudingen, die zo stormachtig waren geworden rondom de Amerikaanse invasie in Irak. Alom is men erop uit de schade niet verder te vergroten, en hier en daar kan zelfs een voorzichtig tasten naar mogelijkheden van herstel worden waargenomen.

Er zijn ook tegenkrachten, zoals die waarover de Franse ambassadeur zich bij de regering-Bush beklaagde: anti-Franse campagnes in de media, in de politiek en zelfs in het zakenleven. Maar regeringswoordvoerders ontkenden om strijd dat officieel Washington daarin ook maar enigszins de hand zou hebben, als zij al plaatshadden. De diplomatie probeert de eerste pontonbruggen te bouwen, bij de inlichtingendiensten (de geallieerde `oorlog tegen het terrorisme') is de samenwerking als vanouds, zo wordt verzekerd.

Voorzover er spanning is blijven bestaan, is die het voelbaarst op de plaats die daarvoor is ingericht: de VN-Veiligheidsraad. Dat is op zichzelf winst, want hier en daar was dit orgaan al volledig afgeschreven, en niet door de minsten. Zo krijgt in het prestieuze Foreign Affairs de volkenrechtsgeleerde Michael J. Glennon (Fletcher School) de ruimte om met de raad korte metten te maken, en daarmee met de volkerenorganisatie als hoedster van de vrede. Het opschrift boven zijn artikel spreekt voor zichzelf: ,,Met de dramatische breuk in de Veiligheidsraad, werd het duidelijk dat de grootse poging het gebruik van macht te onderwerpen aan de heerschappij van het recht heeft gefaald.'' Later in de beschouwing: ,,Het handvest (van de VN/JHS) is de weg gegaan van het Kellogg-Briand Pact, het verdrag uit 1928 waarbij ieder groot land dat zou gaan deelnemen aan de Tweede Wereldoorlog, zich plechtig verbond niet zijn toevlucht te nemen tot oorlog als instrument van nationale politiek.''

In de raad gaat het nu allereerst om de situatie die na de Amerikaanse militaire zege in Irak is ontstaan. Die toestand is chaotisch. Verontrustend is de snelle wisseling van personen die zich in het Amerikaanse interimbestuur voltrekt. De nieuwe stadhouder Bremer is ermee begonnen alle Irakezen de wacht aan te zeggen die zich niet voegen naar het militair gezag. De risico's die met de invasie verbonden waren, vooral de kwade kansen op langere termijn, en waartegen volop is gewaarschuwd, zijn sinds de val van Bagdad met de dag manifester geworden.

Er is dus veel aan gelegen de VN bij de verdere ontwikkelingen in Irak te betrekken, en niet uitsluitend als veelzijdige hulporganisatie. De geschillen over de preventieve oorlog tegen Irak die de raad verlamden, zullen in zoverre moeten worden overwonnen dat consensus kan ontstaan over hoe het nu verder moet met dat land. Tegen de achtergrond van de ontstane anarchie lijkt de Amerikaanse solo niet goed vol te houden. Duitsland, een van de tijdelijke leden van de raad, heeft onlangs consequenties getrokken en zich verzoend met een aanpak waarbij de internationale sancties worden opgeheven. Frankrijk en Rusland hebben zich daarbij via hun steun gisteren aan een nieuwe Veiligheidsraadresolutie aangesloten. Hoewel er goede volkenrechtelijke en zakelijke argumenten waren voor opschorting, zou zoiets moeilijk zijn uit te leggen. Vaststaat immers dat het regime, waartegen de sancties waren ingezet, niet meer onder ons is. Er zal daarom een nieuwe versie van internationaal beheer moeten worden gevonden, die niet is geënt op wat was, maar op wat thans moet worden gedaan.

Intussen voltrekken zich ook op `lager' niveau verzoeningspogingen. De Weimarer Dreieck , zo genoemd naar de plaats waar Frankrijk, Duitsland en Polen enkele jaren geleden een bijzondere vorm van samenwerking binnen Europees verband begonnen, is bijeengeweest om de tegenstellingen in te kapselen en verdere schade aan de Europese organen te voorkomen. Polens president Kwasniewski had al eerder enige afstand geschapen tot de handtekening die zijn regering had gezet onder een adhesiebetuiging aan de Amerikaanse aanval op Irak. In een kwestie waarin de groten binnen de EU ieder hun eigen weg gingen, kon dit Warschau ook maar zeer ten dele worden aangerekend. Maar president Chirac zag in de handtekening een aanleiding om de Polen voor te houden dat zij een gerede kans hadden laten liggen om hun mond te houden. Diplomatie had daarmee plaats gemaakt voor een vorm van `wij zeggen wat wij denken'. Het ziet er naar uit dat in de onderlinge Europese betrekkingen nu toch weer meer ruimte bezig is te ontstaan voor een `eerst denken, dan doen'.

Afgezien van de ernstige verstoring van de internationale verhoudingen, is de positie van de VN als hoedster van de vrede in het geding. Ook als men niet in het spoor van Glennon de volkerenorganisatie afschrijft, ligt er een essentiële vraag. Is de VN-Veiligheidsraad in voorkomende gevallen nog in staat zijn gezag te laten gelden nu het machtigste land in de wereld zich aan de beginselen van het Handvest noch aan de gedragsregels die daaruit voortvloeien, iets gelegen heeft laten liggen? Anders gezegd, nu Amerika een voor dat land negatief uitvallend raadsbesluit uit de weg is gegaan en tegen een waarschijnlijke meerderheid in zijn zin heeft doorgedreven?

Er is op gewezen dat in het verleden vaker landen of groepen van landen, inclusief de VS, offensieve operaties tegen andere landen hebben ondernomen zonder een oordeel van de VN te vragen of af te wachten. De NAVO-actie tegen Kosovo is daarvan een sprekend voorbeeld.

De hoofdzaak blijft dat de Veiligheidsraad vanaf Saddams inval in Koeweit in 1990 het beleid ten aanzien van Irak heeft bepaald ook al waren de VS daarvan een aantal malen de beslissende uitvoerder. Dat was niet toevallig zo, maar een direct uitvloeisel van het besluit van de toenmalige Amerikaanse president internationale consensus te zoeken voor het ongedaan maken van de Iraakse schending van het volkenrecht in dat jaar. De staten die daaraan vervolgens medewerking verleenden, rekenden erop dat bij het verdere verloop hun stem van invloed zou blijven. Dat is in de loop der jaren steeds minder het geval gebleken, met als climax de totale breuk in de consensus waarvan de wereld getuige is geweest.

Er is alles voor om nu gezamenlijk te zoeken naar praktische oplossingen, maar de vraag `Hoe nu verder met de Veiligheidsraad zelf' kan op die manier niet worden beantwoord. Daarvoor is meer nodig. Zelfonderzoek van alle partijen bijvoorbeeld.

J.H. Sampiemon is oud-redacteur van NRC Handelsblad.