Gestolen kunst (1)

Stel, een douanemedewerker op Schiphol ontdekt bij uw terugkeer uit Italië een oude Apulische vaas in uw bagage en u hebt niets om te bewijzen dat die van u is. Dan wordt die in beslag genomen. Nederland vraagt de afdeling kunstroof van de Carabinieri of de vaas op de lijst van gestolen of vermiste kunstvoorwerpen staat. Is dat het geval, dan kan de Italiaanse staat het object terugeisen. Mocht de rechter Italië in het gelijk stellen, dan moet u de vaas afstaan. Indien u in staat bent te bewijzen, dat u hem te goeder trouw had verworven, dan hebt u recht op een billijke vergoeding. Deze afspraak tussen Lidstaten van de Europese Unie, de zogenaamde Richtlijn 93/7, bestaat al sinds begin jaren negentig. Tot nu toe is er heel weinig gebruik van gemaakt. In de praktijk wordt er meestal een schikking getroffen tussen de houder van zo'n object en de eisende staat.

Het door NRC-journalist F. Kuitenbrouwer (NRC/16-5-03) onder de loupe genomen Unidroit Verdrag lijkt op de Europese Richtlijn. Staten kunnen een gestolen of on-rechtmatig uitgevoerd cultuurgoed terugeisen in de staat waar het opduikt. De eisende staat moet dan wel bewijzen dat het object deel uitmaakt van zijn cultureel erfgoed, zoals dat in zijn nationale wetten staat gedefinieerd. De bezitter van een gestolen object is verplicht het terug te geven maar als hij kan bewijzen dat hij het te goeder trouw heeft verworven, heeft hij recht op een billijke vergoeding.

Kuitenbrouwer maakt bezwaar tegen de omkering van de bewijslast. Maar juist die is, sinds de acceptatie van de Richtlijn 93/7, geen novum meer in ons rechtsbestel. Unidroit noemt bovendien heel concreet wannéer iemand te goeder trouw is. Hij moet bij het verwer-ven gelet hebben op het karakter van de verkoper, de prijs en hij moet relevante registers van gestolen kunstvoorwerpen, zoals die van Interpol, UNESCO, het Art Lost Register en Trace hebben nagetrok-ken. Dat kan allemaal via web sites, die elke handelaar kent. Een van de gedachten achter Unidroit is dat wie een bijzonder cultuurobject wil verwerven de verantwoordelijkheid heeft om de herkomst ervan goed na te pluizen.

Net als in het geval van de Europese Richtlijn zal er in de praktijk slechts weinig op grond van het Unidroit Verdrag geprocedeerd worden, alleen bij objecten van extreem cultuurhistorisch of esthetisch belang. Het is bijna tendentieus om te beweren dat implementatie van het Unidroit Verdrag de aanzet wordt voor een restitutieverplichting, die als een ,,donkere wolk boven de kunstmarkt hangt'' en alleen maar nadelen oplevert voor de kunsthandelaar en de kunstkoper.

Het Unidroit Verdrag biedt douane en politie een doeltreffend instrument bij haar controlerende taak. Het helpt Nederland om onrechtmatig uitgevoerde cultuurobjecten terug te krijgen, als deze zich bevinden in landen buiten de Europese Unie. Het Unidroit Verdrag regelt iets dat we op Europees niveau al lang voor elkaar hebben. Daar kan niemand bezwaar tegen hebben.