Genegeerd wonderkind

De opera `Euryanthe' van componist Carl von Weber is een experimenteel meesterwerk, `Der Freischütz' geldt als de geboorte van de Duitse romantische opera. Beide worden nu in Nederland uitgevoerd.

Wolfsschluchtszene - scène bij de wolvenkloof. Een bleke volle maan verlicht de gapende rotskrater. Woudvogels schuilen in grimmige bomen voor niet één maar liefst twee oprukkende onweersbuien. Klappende zwepen en galopperende paarden naderen. Mens en natuur maken zich op voor boze gebeurtenissen.

Niet voor niets geldt Carl Maria von Webers succesopera Der Freischütz als geboortebekken van de Duitse romantische opera. Het libretto grijpt terug op een middeleeuws volksverhaal, het bovennatuurlijke lijkt wrange werkelijkheid, personages zijn goed of kwaad en worden dienovereenkomstig gelouterd of verdoemd.

In Duitsland is Der Freischütz (1821) sinds de première een publieksfavoriet vol meezingers, waarvan Von Weber het succes met zijn muzikaal superieure maar dramaturgisch wankele Euryanthe (1823) niet heeft geëvenaard. Ook in Nederland verging het Euryanthe slechter dan Der Freischütz, maar hier bestond de laatste decennia überhaupt weinig animo voor Von Webers volkstümliche koren, heroïsche aria's, lyrische cavatines, kleurrijke ensembles en verrassingsakkoorden.

Der Freischütz was in 1966 voor het laatst in een Nederlandse productie te zien bij de operastudio van de Nederlandse Operastichting. Komende maand brengt de Nationale Reisopera een nieuwe productie onder leiding van Ed Spanjaard. Voor de laatste opvoering van Euryanthe moet in de annalen van de opera in Nederland zelfs worden teruggebladerd naar het seizoen 1888/1889.

,,Euryanthe leidt onder een hardnekkig vooroordeel', verklaart dirigent Claus Peter Flor. Bij de Nederlandse Opera dirigeert hij het Koninklijk Concertgebouworkest komende maand in acht voorstellingen van Euryanthe onder regie van David Pountney. Flor: ,,Zodra Euryanthe ter sprake komt, wordt verwezen naar het beroerde libretto. Inderdaad is dat niet ideaal, maar ik zie niet in waarom dat bij Von Weber een struikelblok is, en bij Verdi, Bizet, Berlioz en Puccini niet. Muzikaal is Euryanthe een meesterwerk, in vorm én inhoud. Wagner had er een hele stapel muziekdrama's en ruim dertig jaar voor nodig om de muzikale stoutmoedigheid van Von Webers Euryanthe in Tristan und Isolde te overtreffen. Zonder Weber geen Wagner.'

Baron

Al voor zijn geboorte was bepaald dat Carl Maria von Weber (1786-1826) een muzikaal wonder moest worden. Zijn vader, `Baron' Franz Anton `von' Weber, had de edele familiewortels uit zijn duim gezogen en beperkte die grootsheidwaan niet tot naam en toenaam. Omdat nichtje Constanze Weber was getrouwd met Wolfgang Amadeus Mozart, ging ook Carl Maria von Weber per se een wonderkind worden. In Salzburg werd hij leerling van Michael Haydn – broer van Joseph – en in Wenen van de fameuze vrijbuiter abbé Vogler.

Achteraf bezien verrichtte Von Weber baanbrekend werk als componist, musicus/dirigent en in mindere mate ook als publicist. Als achttienjarige werd hij operadirigent in Breslau, waar hij met vlammend idealisme ongekend strenge repetitieroosters en vernieuwend repertoire invoerde – en dus werd ontslagen. Later, als dirigent van de Duitse opera in Praag, maakte Von Weber met artikelen voor de plaatselijke krant het publiek ontvankelijk voor de nieuwste composities.

Van Von Webers talrijke artikelen zijn vooral die over nationale stijlen in de opera boeiend. Een analyse van het Europese operalandschap bracht hem tot ideeën over een nieuwe Duitse opera. Die moest een synthese worden van de Italiaanse aandacht voor melodiebouw, de Franse blik op drama en tekstvoordracht en het Duitse meesterschap in harmoniek, instrumentatie en ware gevoelsernst.

Von Weber deed zelf verscheidene pogingen deze idealen in klinkend resultaat om te zetten, en het zijn ook zijn drie late opera's Der Freischütz, Euryanthe en Oberon die hem van een goed tot een groot componist maken. Daaraan doet het toenmalige succes van zijn instrumentale werken niets af, al worden – bijvoorbeeld – de klarinetconcerten en symfonieën nog steeds uitgevoerd.

,,Ik heb Von Webers symfonieën meermaals uitgevoerd', vindt Claus Peter Flor. ,,De symfonieën zijn schools, droog. Alleen in de harmonieën veroorlooft hij zich een enkele frivoliteit door theoretisch woest te moduleren. Het notenbeeld oogt dan extreem, maar wat klinkt is heel behoudend.'

In de muzikaal even bloemrijke als bekoorlijke Der Freischütz breekt Weber met de gesproken dialogen en vervangt hij de gebruikelijke opzet in losse `nummers' (aria, lied, cavatina, ensemble, koor) door een meer organische, doorgecomponeerde vorm. Niet alleen de structuur is avontuurlijk, het koor speelt een nog belangrijker rol in de eenheid tussen muziek en handeling en in de harmonieën verkent Weber binnen het kader van een romantisch idioom de grenzen van de traditionele tonaliteit.

In Euryanthe tekent Von Weber met samenklanken, melodie en ritme elk personage in eigen kleuren, legt dirigent Flor uit. ,,Eglantine, de vrouwelijke booswicht, begint bijna al haar aria's met een verminderd septiemakkoord. Met dat akkoord kun je muzikaal alle kanten op, waardoor je als toehoorder voélt dat Eglantine onbetrouwbaar is. En zo laveert Euryanthe voortdurend tussen het lekkere legato van de braveriken en de ongemakkelijke melodische bokkensprongen van de slechteriken.'

Webers harmonische kleuring met behulp van véél chromatiek is slechts één van de vernieuwende aspecten. Ook in de vorm slaat Weber in Euryanthe nieuwe wegen in door een streng symmetrische opbouw los te laten. Flor: ,,Luister bijvoorbeeld naar het jagerskoor, dat in de bizarre asymmetrie een soort anti-jagerskoor is. En dat is geen incident. Regelmatig heb je het gevoel dat er een maat mist.'

Happy end

Euryanthe is muzikale revolutie, maar Der Freischütz in cultuurhistorische zin óók, benadrukt Flor. ,,Ik denk dat Der Freischütz en Euryanthe één zeer belangrijk kenmerk van de `tijdgeest' delen. Het publiek dorstte naar verhalen over moed, eer en trots, liefst gesitueerd in een fantasiewereld en met een happy end. Dat is precies wat Von Weber biedt. Maar het is te makkelijk om Der Freischütz en Euryanthe daarom zomaar als `typisch vroeg-romantisch' af te doen.'

Het verhaal van Der Freischütz speelt net na de Dertigjarige oorlog (1618-1648). Plaats en context van handeling zijn verwant aan Webers eigen tijd: in Duitsland zijn in 1821 net de revolutionaire en Napoleontische oorlogen achter de rug. Flor: ,,Je ziet dat er van het Congres van Wenen (1815) tot het einde van de jaren twintig van de negentiende eeuw weinig muzikale antwoorden zijn op de politieke situatie. Het politiek, sociaal en cultureel klimaat gist, maar kanselier Metternich hield alle revolutionaire tendensen bij studenten, kunstenaars en pers in toom. Dát is Von Webers werkkader. Net als Goethe was hij een Fürstenerzieher, een soort democraat avant la lettre. Kijk maar naar het einde van Der Freischütz, waar de prins wordt overgehaald tot genade. ,,Wer höb den ersten Stein wohl auf? Wer griff' in seinen Busen nicht?' Iedereen wacht, mèt de muziek, gespannen af. Zal de vorst moorden of vergeven? En ziedaar – hij vergeeft! Het was een intellectuele revolutie op de grens van laat-klassiek en Romantiek. En strikt muzikaal gesproken moet de speelstijl bij Von Weber dienovereenkomstig ook laveren tussen Haydn en Brahms. Het is nu eens plat water, dan weer een rijpe grand cru.'

Met het Duitse onderwerp en de volksmuzikale invloeden speelde Der Freischütz in op de toch al hevig opspelende patriottistische gevoelens. Flor: ,,Het zegt iets over de intensiteit van de emoties die Der Freischütz opriep. De band tussen maatschappij en muziek die eruit spreekt vind ik fascinerend. Opera was geen luxe, maar dagelijks brood. Voor het eerst was het concertleven niet meer gebonden aan hoven en vorsten, maar een openbaar fenomeen.'

Kaskraker

Met de opdrachtopera Euryanthe hoopte Von Weber na Der Freischutz op een tweede kaskraker. Hij wendde zich tot Helmina von Chézy, die het dertiende-eeuws koningsdrama Roman de la violette van Gerbert de Montreuil bewerkte tot een lijvig libretto vol intriges tussen het lieve liefdespaar Adolar en Euryanthe en de slinkse intriganten Lysiart en Eglantine. Het schaven aan het libretto verliep zodanig moeizaam, dat Von Weber in zijn brieven ging refereren aan Ennuyante in plaats van Euryanthe.

,,Maar in essentie kan het libretto me bar weinig schelen' vindt Claus Peter Flor. ,,Waar het om gaat is dat Von Weber na Der Freischütz het gevoel had dat hij tot meer in staat was. Der Freischütz is harmonisch al origineel, maar dít is de late Schönberg!'

Het relatief matige belang dat doorgaans wordt gehecht aan Euryanthe, hangt waarschijnlijk sterk samen met de tot op heden niet gerealiseerde kritische editie van Von Webers opera omnia. Claus Peter Flor baseert zich voor Euryanthe op een uitvoeringsversie van Gustav Mahler (1904). Flor: ,,Mahler heeft het origineel gezien. Hij kent de stukken die Von Weber voor een productie in Wenen heeft gecoupeerd, en heeft een deel daarvan teruggeplakt. Weer andere segmenten heeft Mahler op eigen gezag verwijderd, of er zelf dingen bij gecomponeerd. Daar kunt U puristisch over sputteren, maar het is een exces van onze tijd partituren almaar met zijden handschoentjes aan te willen vatten. Men was in Von Webers tijd veel ontspannener in de omgang met de kunst.'

In Euryanthe is Von Weber als een schilder die in één nacht een meesterwerk op doek zet, vindt Flor. Of als Brahms, die er jaren broedt op zijn Eerste symfonie, en dan meesterwerk na meesterwerk produceert. ,,Hoe en waarom juist dán Von Weber komt tot de brille van Euryanthe – dat blijft de vraag. Zijn laatste opera, Oberon, is veel behoudender. U ziet, er is geen rationele verklaring voor de schepping van een meesterwerk. In de kunst, en zeker in Euryanthe, is twee plus twee zelden vier.'

`Euryanthe' door de Nederlandse Opera/Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Claus Peter Flor. Muziektheater, 28/5 t/m 22/6. De voorstellingen op 14 en 16/6 worden live (19.30 uur) geprojecteerd op groot scherm in het Oosterpark, Amsterdam. Inl. www.dno.nl of (020) 6255455.

`Der Freischütz' door de Nationale Reisopera/Orkest v/h Oosten o.l.v. Ed Spanjaard. Tournee van 24/5 t/m 24/6. Inl. www.reisopera.nl of (053) 4878500.