Fortuyns achterhoofd

Tien oktober van dit jaar is een dag om naar uit te kijken in het portretrecht. Dan vervalt na meer dan dertig jaar het verbod om het traditionele afscheidsportret van oud-burgemeester mr. A.A.M. van der Meulen van Leeuwarden door de schilder Sjoerd de Vries aan de buitenwereld te tonen. De voormalige burgervader vond het slecht lijken en verbood openbaarmaking. Hij overleed in 1993 maar de wet voorziet in een extra termijn van tien jaar – en daar maakten zijn nabestaanden gebruik van.

Het gaat hier om een portret dat werd gemaakt in opdracht. Deze omstandigheid levert de afgebeelde persoon een sterk verbodsrecht op. De hoogleraar mediarecht Gerard Schuijt en de advocaat en wetenschapper Dirk Visser hebben het in juridische vakkring spreekwoordelijk geworden schilderij dan ook niet afgebeeld in hun verder smakelijk geïllustreerde boekje over dit bloeiende rechtsgebied.

Bij portretten die niet in opdracht zijn gemaakt ligt het ingewikkelder. Dan gaat het om een `redelijk belang' op basis waarvan een betrokkene zich tegen openbaarmaking kan verzetten. Dat moet van geval tot geval worden afgewogen tegen het algemeen belang – de vrijheid van informatie – dat is gemoeid met publicatie. Vrijheid van informatie voor een plaatje? Het Europees Hof voor de mensenrechten heeft uitgemaakt dat dit grondrecht wel degelijk is gemoeid met beslissingen van media om al dan niet een illustratie op te nemen. Een beeld zegt vaak meer dan vele woorden, luidt een journalistiek adagium. Dat heeft ook gevolgen voor het recht.

De afwegingen die hiermee zijn gemoeid vormen de kern van het boekje. Dat iemand zich op een openbare plaats bevindt is niet doorslaggevend, zoals men wellicht zou denken. Een beroemd voorbeeld is een verliefd paartje dat werd gekiekt in het Vondelpark. De verkering ging uit en een klacht tegen de fotograaf volgde. De Hoge Raad besliste dat de klaagster een redelijk belang had zich tegen publicatie te verzetten.

Een andere mijlpaal is een portret van Ferdi E., de ontvoerder en moordenaar van Gerrit-Jan Heijn tijdens een wandeling. Deze foto leverde de maker een Zilveren camera op. Met alle extra publiciteit van dien. E. verzette zich daartegen, maar de rechter oordeelde dat de vrijheid van meningsuiting voorrang had. Volkert van der G. heeft zich overigens met succes verzet tegen rechtbanktekenaars in de zaal tijdens zijn proces. Omdat er in verband met grote belangstelling een videoregistratie van het proces was, konden sommige tekenaars overigens toch nog iets leveren.

De jongste aflevering in het juridische feuilleton dateert van deze week: het Hof in Amsterdam bevestigde het recht van het blad Quote een foto van vastgoedbaron Willem Endstra af te drukken in zijn jaarlijkse lijst van de 500 rijkste Nederlanders. Enstra vindt dat dit het risico op ontvoering of afpersing vergroot, maar het Hof zegt dat zijn zesendertigste plaats op de lijst hem tot een publieke figuur maakt.

Het Vondelpark-arrest illustreert dat portretrecht er is voor iedereen, zoals de titel van het boekje zegt. Naast dit `morele' portretrecht is er ook een commerciële variant dat toch vooral van belang is voor medeburgers met een zekere naamsbekendheid die opkomen tegen commercieel gebruik van hun portret. De moeder van deze zaken is een proces uit 1959 van Teddy Scholten, winnares van het Eurovisie Songfestival met het legendarische liedje `Een beetje...'. Haar foto in een sigarettenadvertentie bracht een exclusief contract met een schoensmeermerk in gevaar. De zangeres won. Vele bekende Nederlanders – en de Russische pianovirtuoos Pogorelich –zouden volgen.

Wat is overigens een portret? Bij een herkenbaar gezicht is dat niet zo'n vraag. Maar de rechter heeft ook gezegd dat sprake is van een portret bij een `typerende lichaamshouding'. Dat gebeurde in het geval van een naturistenfoto, waarbij weliswaar het haar goeddeels over het gezicht van de klaagster in kwestie viel maar haar pose in natura toch voor een juridisch relevante herkenbaarheid zorgde. Een interessante vraag is of de befaamde foto van het kale achterhoofd van Pim Fortuyn een portret in de zin der wet oplevert.

Gerard Schuijt en Dirk Visser: Portretrecht voor iedereen.

Mets & Schilt, 160 blz. €14,–